Zamek Nowy Dwór w Wałbrzychu

amek Nowy Dwór, położony w miejscowości Nowy Dwór, wznosi się na Górze Zamkowej (612 m n.p.m.). Pierwsza wzmianka o warowni pochodzi z 1364 roku, choć przypuszcza się, że zamek został wzniesiony pod koniec XIII wieku z inicjatywy księcia świdnicko-jaworskiego Bolka I lub na początku XIV wieku przez jego następcę, Bolka II. Zamek stanowił jedno z ogniw obronnych południowej granicy księstwa. Najstarsza zachowana nazwa zamku pochodzi z 1394 roku - ""Newe Haus"".

Po śmierci Bolka II warownia przeszła w ręce jego wdowy, Agnieszki. Na mocy układu sukcesyjnego z 1353 roku, w 1392 roku księstwo wraz z zamkiem w Nowym Dworze znalazło się w granicach Czech. W tym okresie zarząd nad warownią należał do rycerskiej rodziny Schoff. Na początku XV wieku zamek mógł stać się ich prawowitą własnością, natomiast w roku 1426 gród przeszedł na własność rycerza Johanna von Liebenthal, którego synowie odsprzedali dobra Hermannowi von Czettritzz Czarnego Boru. W 1434 roku zamek kupił ród Czettritzów, a w 1450 roku przeszedł na 12 lat na własność Zedlitzów, po czym wrócił we władanie poprzednich właścicieli. Podczas wojen husyckich Nowy Dwór odegrał pewną rolę militarną. Świadczy o tym położenie geograficzne zamku, historia jego mieszkańców oraz fakt, że po zakończeniu działań zbrojnych został on znacznie 

Zdjęcie z lotu ptaka, fot. ZeroJeden, XII 2020

wzmocniony. Wtedy też był bezskutecznie oblegany przez husytów.

W 1462 roku Hans von Czettritz sprzedał zamek wraz z dobrami Hansowi Czettrasowi z Książa. W 1471 roku warownia stanowiła ważny punkt w walkach czesko-węgierskich, kiedy to załoga podkomendnych króla Czech Władysława Jagiellończyka odparła oddziały króla Węgier Macieja Korwina. Broń do Nowego Dworu dostarczała Świdnica, Strzegom i Jawor, gdyż znajdowała się tu artyleria. W 1490 roku właścicielem lub dzierżawcą Nowego Dworu był Fabian von Tschirnhaus z Niedźwiedzic, a w styczniu 1492 roku zamek i dobra przeszły ponownie w posiadanie rodziny von Czettritz, pozostając w jej rękach aż do połowy XIX stulecia.

W końcu XVI wieku zamek przebudowano w stylu renesansowym. Budynek mieszkalny zamku górnego powiększono, a w celu umocnienia w obrębie muru zamku dolnego dobudowano trzy basteje. W 1581 roku zamek spłonął w wyniku pożaru wywołanego uderzeniem pioruna. Czettrycowie nie podjęli się jego odbudowy, przenosząc swą siedzibę do wzniesionego u stóp wzgórza 

Południowo-wschodni narożnik od strony dziedzińca, fot. ZeroJeden, VIII 2003

pałacu. Opuszczona warownia zaczęła popadać w ruinę. W XVII wieku do zamku dobudowano dwa bastiony, prawdopodobnie w celu dostosowania ruin do celów militarnych, jednak niedługo potem uszkodzony i opuszczony zamek popadł w ruinę.

Zamek Nowy Dwór posiadał własny browar, który jednak wydaje się nie był najlepszej jakości, skoro aby znaleźć zbyt dla tego trunku, zakazano sprowadzania piwa z odległej Świdnicy.

Do dziś zachowała się gotycka brama i fragmenty murów przyziemia z dwiema bastejami. Malownicze, choć dziś już niezbyt czytelne pozostałości dawnej warowni znajdują się w południowej części miasta, na szczycie stromego wzniesienia zwanego Górą Zamkową. Do naszych czasów relatywnie najlepiej zachował się gotycki ostrołukowy fragment dawnej wieży bramnej z pozostałościami chodnika, gdzie wcześniej znajdowały się strzelnice. Na długości około 2/3 obwodu stoi nadal mur obronny mierzący od jednego do kilku metrów wysokości. W gorszym stanie zachowały się, lecz wciąż są jeszcze czytelne fundamenty budynków mieszkalnych, 

Północny narożnik zamku górnego, widok od strony zamku dolnego, fot. ZeroJeden, VIII 2003

fosa z cysterną i relikty XVII-wiecznych bastionów, a także szczątki letniego pawilonu zbudowanego w pierwszej połowie XIX stulecia na miejscu okrągłej wieży z inicjatywy Czettritzów. Plateau wzgórza z ruiną zamku porasta dziś młody las bukowy.

Ostatnim właścicielem ruiny z rodu Czetryców była Amelie Wilhelmine baronowa Dyherrn-Czettritz z domu von Rabenau, która testamentem z 18 czerwca 1860 jedynym swoim spadkobiercą uczyniła proboszcza z Sobięcina Franza Gyrdta. Po jego śmierci w 1871 roku Nowy Dwór drogą kupna przeszedł na własność rodziny von Hochberg z Książa i należał do niej aż do końca drugiej wojny światowej.

Góra Zamkowa to komin dawnego wulkanu wypełniony brekcją niemagmową w postaci skalnej kulistej formy szarej zlepionej spoiwem krzemionkowym. Góra Zamkowa to jedyne tego typu odsłonięcie komina wulkanicznego w Europie.

Ruiny zamku Nowy Dwór znajdują się około 2 km w kierunku południowo-wschodnim od dworca kolejowego Wałbrzych Główny.