Zamek na Mirowie w Książu Wielkim

siąż Wielki uzyskał prawa miejskie w XIV wieku. Zamek, zwany także Mirowem, został wzniesiony w latach 1585-1595 przez biskupa krakowskiego Piotra Myszkowskiego i jego bratanka, starostę chęcińskiego o tym samym imieniu. Projekt wykonał Santi Gucci, który kierował również budową. Udział słynnego architekta wynikał z zobowiązań względem inwestora, biskupa Myszkowskiego. Rodzina Myszkowskich wcześniej zamieszkiwała jurajski zamek Mirów, który choć posiadał walory obronne, 

fot. ZeroJeden, VI 2000

nie zapewniał odpowiedniego komfortu. Z tego względu, wznosząc nową rezydencję, nacisk położono na jej walory reprezentacyjne. Piotr Myszkowski zmarł przed zakończeniem budowy, którą kontynuował jego bratanek, również Piotr. Wraz z bratem, Zygmuntem Myszkowskim, w 1601 roku utworzyli dziedziczną ordynację pińczowską, gdzie pałac w Mirowie pełnił funkcję siedziby jednego z dwunastu kluczy wchodzących w skład tego rozległego latyfundium. Myszkowscy uzyskali tytuł margrabiów i zaczęli używać nazwiska de Gonzaga, a ich rezydencja w Książu Wielkim zaczęła być nazywana Mirowem, na pamiątkę jurajskiej warowni.

Po śmierci ostatniego ordynata z rodu Myszkowskich w 1727 roku, o majątek procesowały się rodziny Jordanów i Wielopolskich. W 1729 roku ordynacja została nadana Franciszkowi Wielopolskiemu, który przyjął funkcję VIII ordynata oraz nazwisko Wielopolski Gonzaga Myszkowski. Podczas insurekcji kościuszkowskiej w 1794 roku w pałacu stacjonowały wojska carskie, dewastując jego wnętrza i rabując wyposażenie. Uszkodzenia 

Widok zamku na zdjęciu lotniczym, fot. ZeroJeden, VI 2019

dotknęły mebli, okien, drzwi, posadzek, zamków, sufitów i pieców.

Na początku XIX wieku Franciszek Wielopolski rozpoczął remont pałacu. Usunięto renesansowe szczyty i nadbudowano centralny ryzalit o jedno piętro. Prace kontynuował jego syn Józef Jan, lecz nie ukończył ich z powodu długów. W 1841 roku Aleksander Wielopolski uruchomił inwestycję polegającą na przebudowie pałacu w stylu neogotyckim, według planów berlińskiego architekta Stühlera. Prace przerwano w 1846 roku, a fundusze przeniesiono na rezydencję w Chrobrzu. W 1863 roku, podczas powstania styczniowego, powstańcy podpalili gmach, powodując znaczne zniszczenia. Po śmierci Aleksandra Wielopolskiego Książ Wielki przeszedł w ręce Zygmunta Konstantego, a ostatnimi właścicielami ordynacji Myszkowskich byli Aleksander Erwin Wielopolski oraz Zygmunt Konstanty.

W latach 1941-43 w pałacu stacjonował niewielki garnizon oddziałów SS. Po wojnie majątek upaństwowiono, a w 1949 roku otwarto w nim szkołę średnią.

Zamek otrzymał formę masywnego dworu-pałacu, z dwoma 

Widok zamku na zdjęciu lotniczym, fot. ZeroJeden, VI 2019

ryzalitami na osi frontowej i ogrodowej oraz dwoma mniejszymi na elewacjach bocznych. Elewacje dwóch dolnych kondygnacji posiadały charakterystyczną rustyfikację. Całość wieńczył stromy dach. Parter nakryty był sklepieniami kolebkowymi, a wyższe piętra stropami z drewna modrzewiowego. Wnętrza komnat ogrzewały kominki. Komunikację między piętrami zapewniały schody umieszczone symetrycznie w bocznych ryzalitach. Budowla projektowana była jako reprezentacyjna rezydencja mieszkalna. Cechy obronne stanowił mur tarasowy ze strzelnicami i dwoma półkolistymi basztami. Od końca XVIII wieku wnętrza pałacowe przekształcono w stylu klasycystycznym.

Oś geometryczną wieńczą dwa późnorenesansowe pawilony z podcieniami, wzniesione przez Santi Gucciego. Pawilony przylegały do murów kurtynowych, pełniąc funkcję kaplicy pw. Piotra Apostoła i św. Zofii oraz biblioteki. Są to budynki parterowe, wzniesione na planie pięcioboku, z fasadami skierowanymi naprzeciw siebie. Pawilony wraz z budynkiem pałacowym zamykają obszar dziedzińca górnego. 

Plan według Mariana Korneckiego 'Zamki i dwory obronne ziemi krakowskiej' [źródło]

Na zachód od rezydencji rozpościerał się geometryczny ogród.

Do dziś zachowało się wiele detali renesansowych, w tym portale i ramy okienne, a z systemu obronnego przetrwały odcinki kurtyn wraz ze strzelnicami i pozostałości bastionu. Dawna rezydencja Myszkowskich obecnie jest siedzibą szkoły średniej.

Pokaż na mapie