a Ostrowie Tumskim, niegdyś wyspie otoczonej wodami Odry, w pierwszej połowie X wieku powstały dwa grody. Jeden zlokalizowano na krańcu północno-wschodnim, a drugi, niedługo później, na północno-zachodnim. Ten ostatni szybko zyskał na znaczeniu, stając się głównym ośrodkiem osadniczym wyspy. Na przełomie X i XI wieku pierwszy gród, który stracił na znaczeniu, został zlikwidowany, a do głównego grodu, który w tym okresie dwukrotnie powiększono, dobudowano podgrodzie, obejmujące pozostałą część Ostrowa. Do połowy XIII wieku umocnienia miały charakter drewniano-ziemny, a następnie zastąpiono je konstrukcjami ceglanymi. Gród na Ostrowie Tumskim był główną rezydencją Piastów po powrocie Bolesława Wysokiego z wygnania.
Nie zachowały się relikty pierwszych murowanych
fot. ZeroJeden, III 2005
budowli wewnątrz umocnień, najprawdopodobniej rezydencji i kaplicy, które istniały tam co najmniej od drugiej połowy XI wieku. Zachowały się natomiast ślady fundamentów kolejnej rezydencji, wzniesionej za panowania Bolesława Wysokiego. W skład tego zespołu wchodziła osiemnastoboczna kaplica z absydami, przylegający do niej od zachodu budynek na planie kwadratu oraz budynek o kształcie wydłużonego prostokąta, położony po przeciwnej stronie. W początkach XIII wieku wzniesiono kilka kolejnych murowanych budowli, budynki gospodarcze i późnoromańską kaplicę na południowy zachód od dotychczasowej rezydencji. Nawa kaplicy miała plan kwadratu, z trzema narożami wykończonymi apsydami, a w czwartym znajdowało się prezbiterium, również zakończone apsydą. W 1241 roku zamek w tej formie oparł się najazdowi Mongołów. Wzmiankowany jest jako Nostra Caminata.
Po najeździe mongolskim nastąpiła kolejna przebudowa w stylu gotyckim, prawdopodobnie spowodowana chęcią umocnienia zamku w obawie przed powtórnym atakiem. Dotychczasowe umocnienia drewniano-ziemne
Kaplica Św.Marcina na zdjęciu z okresu międzywojennego
zniwelowano i zaczęto wznosić ceglany mur. W jego obwodzie wzniesiono cztery wieże, z których dwie pełniły funkcję bram. Podczas rozbudowy fortyfikacji zlikwidowano zabudowania znajdujące się na zewnątrz murów. Zmianie uległ również układ zabudowy wewnątrz murów. Na fundamentach dawnej osiemnastobocznej kaplicy powstała nowa, z ośmioboczną nawą i dwuprzęsłowym prezbiterium. Budynki przy północnym odcinku muru po przebudowie połączyły się w jeden ciąg zabudowy. Powstała nowa kaplica św. Marcina, a w narożniku południowo-wschodnim rozpoczęto budowę skrzydła pałacowego. Za czasów Henryka IV Probusa zamek został przebudowany, zburzono część budowli romańskich, m.in. kaplicę i opactwo, a w ich miejscu zbudowano nowy pałac zajmujący całą północną linię obwodu obronnego.
Rozbudowa rozpoczęta za czasów księcia Henryka III i kontynuowana przez księcia Władysława i Henryka IV, odzwierciedlała dążenia królewskie władców. Po śmierci Henryka IV Probusa zaprzestano inwestycji, a zamek stracił pozycję głównej siedziby książęcej. W ciągu kolejnych dziesięcioleci, kolejni władcy coraz częściej korzystali z rezydencji położonej na lewym brzegu Odry. Od początku XIV wieku zamek był sukcesywnie zajmowany przez instytucje biskupa wrocławskiego.
Począwszy od 1310 roku tereny przyległe do zamku, a następnie sam zamek, zmieniały właściciela. Bolesław III, a następnie Henryk VI przekazywali kolejne części duchowieństwu. Przed 1329 rokiem teren przyległy do kaplicy św. Marcina otrzymał jej
fot. ZeroJeden, III 2005
kapelan. Przed 1335 rokiem pozostałą część zamku przejęli kanonicy kapituły świętokrzyskiej. Zamek zmienił po tych przejściach swój wygląd - teren podzielono na siedem części, a od frontu każdej z nich wzniesiono zabudowania gospodarcze. Dawne pomieszczenia pałacowe przystosowano na cele mieszkalne. Kaplicę późnoromańską rozebrano, a gotycka została przerobiona na dom mieszkalny. Stary zamek jako In antique castro wzmiankowano po raz ostatni w roku 1376 w związku z pobytemw nim nuncjusza papieskiego.
Nadanie cesarza Albrechta z 1439 roku formalnie przyznało cały teren kapitule świętokrzyskiej. Aby ""żaden tyran nie mógł uciskać Kościoła"", rozebrano większą część murów obronnych. Podupadły zamek zburzono ostatecznie na przełomie XV i XVI wieku, a odzyskany w ten sposób teren przeznaczono pod budowę kurii - rezydencji księży.
Istniejąca do 1810 roku wieża południowo-wschodnia przez długi czas pełniła funkcję więzienia. Po sekularyzacji kapituł rozebrano ją wraz z pozostałą częścią murów obronnych. W 1885
Rekonstrukcja zamku romańskiego z około połowy XIII wieku według Edmunda Małachowicza [źródło]
roku przez teren zamku poprowadzono ulicę św. Marcina, zabudowując ją po obu stronach. Zabudowania zostały zniszczone w czasie II wojny światowej. Ze zniszczeń podniesiono tylko kaplicę św. Marcina, budynek szpitala wzniesiony po 1815 roku oraz sąsiedni dom, obecnie klasztor.
Prace badawcze i konserwatorskie z lat 1949-1974 wyeksponowały południową część fundamentów muru obwodowego oraz fundamenty pałacu. Jedyną wyrazistą pozostałością dawnego założenia jest niezrealizowana kaplica grobowa Henryka Probusa, a dziś kościół pw. św. Marcina o gotyckiej bryle z korpusem na rzucie ośmioboku i wąskim prezbiterium. Uszkodzony podczas II wojny światowej gmach został w 1958 roku zabezpieczony, a dziesięć lat później zrekonstruowany wg projektu T. Kozaczewskiego.
Włącz 3D
Ostrowie Tumskim, niegdyś wyspie otoczonej wodami Odry, 
