Zamek w Radzyniu Chełmińskim

ierwotny drewniany zamek w Radzyniu Chełmińskim został wzniesiony około 1234 roku przez mistrza krajowego Hermana von Balka. Zamek od początku pełnił funkcję siedziby konwentu. W latach 1251-1252 wzmiankowany jest pierwszy komtur zamkowy, Hartwich.

Pod koniec XIII wieku Krzyżacy rozpoczęli budowę murowanego zamku, którą ukończono przed 1329 rokiem. Zamek konwentualny wzniesiono na niewielkim naturalnym wzniesieniu, nad brzegiem jeziora, na planie regularnego czworoboku zbliżonego do kwadratu o boku 52 metrów. Do budowy użyto cegły, a fundamenty wykonano z kamieni narzutowych. W pierwszym etapie powstały mury obwodowe z wysuniętymi przed lico smukłymi wieżyczkami w narożach oraz wysoki ośmioboczny stołp w północno-zachodniej 

Widok z lotu ptaka od północnego-wschodu, fot. ZeroJeden, VIII 2013

części dziedzińca.

W późniejszym czasie zbudowano zamkowe skrzydła otaczające wewnętrzny dziedziniec. Najbardziej reprezentacyjne było skrzydło południowe, mieszczące kaplicę, refektarz oraz mieszkanie komtura domowego. W skrzydle wschodnim znajdowały się kapitularz i dormitorium. Pozostałe dwa skrzydła, niższe i krótsze, przylegały do wieży głównej. W północnym urządzono infirmerię, natomiast zachodnie było mieszkaniem komtura. Prowadziło z niego przejście do danskeru gankiem wspartym na jednym filarze. Od strony dziedzińca skrzydła obiegały krużganki na wysokości pierwszego piętra. Skrzydła południowe i zachodnie posiadały ozdobne szczyty, a całą zewnętrzną elewację zamku od połowy wysokości zdobiły ułożone w romby zendrówki.

Wzgórze zamkowe otoczono fosą zasilaną z pobliskiego jeziora. Dodatkowo chronił go szeroki na 12 metrów parchan. Wjazd do zamku znajdował się w skrzydle południowym. Poprzedzało go długie przedbramie oraz most zwodzony łączący go z południowym podzamczem. Oddzielone od 

Zdjęcie z początku XX wieku

zamku właściwego wewnętrzną fosą podzamcze południowe miało kształt nieregularnego wieloboku. Otoczone było murem obronnym z drewnianym gankiem i miało charakter gospodarczy. Mieściły się na jego terenie spichlerze, stajnie, wozownie, browar i piekarnia oraz mieszkania dla służby. W narożnikach północno-zachodnim i północno-wschodnim murów podzamcza znajdowały się niewielkie kwadratowe wieżyczki strażnicze. Ta w narożniku północno-wschodnim była jednocześnie wieżą bramną, przez którą prowadził wjazd na zamek z podzamcza wschodniego.

23 września 1410 roku, po bitwie pod Grunwaldem, zamek został zdobyty przez wojska polskie powracające spod Malborka. Władysław Jagiełło obsadził w nim polsko-czeską załogę, a pierwszym dowódcą został Jaśko Sokół z Lamberku w Czechach. Następnie dowódcą został Dobiesław Puchała z Węgrowa. Krótko po zdobyciu, w grudniu tego samego roku aresztowano Mikołaja z Ryńska i kilka miesięcy później ścięto go pod zarzutem udziału w rzekomym spisku. Po opuszczeniu zajętych terenów przez króla Krzyżacy szybko odzyskiwali kolejne zamki, jednak próby odbicia Radzynia nie powiodły się.

W 1411 roku, na mocy I pokoju toruńskiego, 

Plan zamku według R.Kunkel [źródło]

zamek powrócił do Zakonu Krzyżackiego. Wybuch wojny trzynastoletniej spowodował zajęcie zamku przez wojska Związku Pruskiego w 1454 roku. Zgodnie z postanowieniami II pokoju toruńskiego z 1466 roku, Radzyń wraz z całą Ziemią Chełmińską powrócił do Polski.

Od 1466 do 1772 roku zamek był siedzibą starostów królewskich. W 1481 roku nastąpiła odbudowa radzyńskiego zamku. Wiek XVII przyniósł wojny szwedzkie, które obróciły wiele polskich zamków w perzynę, w tym także Radzyń. Zupełnej dewastacji uległy skrzydła zachodnie i północne.

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku zamek przejęły władze pruskie, które urządziły w nim biura. Jednak już w 1800 roku zostały one przeniesione na teren miasta, a zamkowe mury stały się miejscem pozyskiwania materiału budowlanego. Z uzyskanych w ten sposób cegieł wzniesiono wiele domów, a nawet ratusz w Radzyniu. W 1837 roku wstrzymano prace rozbiórkowe. W 1839 roku na zamku przeprowadzono pierwsze prace zabezpieczające. Od roku 1908 zamek znajduje się pod stałą opieką konserwatorską. Około roku 1910 dawną kaplicę nakryto charakterystycznym skośnym dachem, który w połowie lat 60. zastąpiono żelbetonową pokrywą.

Do naszych czasów zachowały się potężne ruiny zamku, częściowo zrekonstruowane 

Zamek w Radzyniu na fotografii z okresu międzywojennego

i zabezpieczone jako trwała ruina. Najlepiej zachowanym elementem zamku właściwego jest skrzydło południowe z dwoma narożnymi wieżyczkami. Z pozostałych skrzydeł pozostały zewnętrzne ściany, a jedynym śladem po potężnej niegdyś wieży jest znajdujący się na dziedzińcu jej fundament. W kaplicy, przykrytej żelbetonowym dachem, oraz w piwnicach skrzydła wschodniego i południowego zorganizowano wystawę historyczno-archeologiczną. Dostępne są również tarasy widokowe w wieżyczkach narożnych.

Pokaż na mapie