Zamek w Niemodlinie

ierwsza budowla obronna w Niemodlinie powstała prawdopodobnie w pierwszej połowie XIII wieku. Fundatorem był książę opolsko-raciborski Kazimierz I, który umacniał swoją władzę w udzielnym księstwie. Była to murowana wieża mieszkalna, usytuowana na niewielkim wzniesieniu pośród rozlewisk rzeki Ścinawy Niemodlińskiej. Zbudowana na planie prostokąta o wymiarach 4,75 x 9 m z otoczaków łączonych gliną, otoczona była nawodnioną fosą. Pełniła funkcję symbolu władzy, punktu poboru opłat i miała znaczenie militarne.

W 

Robert Weber, Schlesische Schlosser, 1909

drugiej połowie XIII wieku, wraz z lokacją miasta na prawie niemieckim (Falkenberg), stara wieża została rozebrana, a na jej miejscu powstała nowa, okazalsza budowla, również w formie wieży mieszkalnej. Zbudowano ją na planie prostokąta o wymiarach 11 x 12,3 m, z fundamentami z kamieni polnych i łamanego wapienia oraz wyższymi partiami prawdopodobnie z cegły. W narożach wspierały ją masywne przypory. Wraz z budową wieży wzniesiono mury miejskie, włączając ją w obwód obronny miasta. Fosa otaczająca wieżę została połączona z fosą miejską.

Po śmierci Bolka I Opolskiego w 1313 roku, Niemodlin stał się stolicą udzielnego księstwa, które przypadło Bolkowi Niemodlińskiemu. Wieża została otoczona własnym ceglanym murem obronnym, poprowadzonym po wewnętrznej stronie fosy i wspartym przyporami. Powstał wewnętrzny dziedziniec o powierzchni prawie 1400 m², na którym wzniesiono drewniane budynki. Wjazd do zamku znajdował się od strony południowo-wschodniej, a od strony północno-zachodniej powstało gospodarcze podzamcze. Od roku 1314 do 1382 zamek był rezydencją książąt niemodlińskich. 

Robert Weber, Schlesische Schlosser, 1909

Po wygaśnięciu niemodlińskiej linii Piastów w 1382 roku zamek wraz z księstwem przejęli synowie księcia opolskiego Bolka III.

W 1428 roku miasto i zamek zostały zniszczone podczas najazdu husyckich taborytów.

Przystępując do odbudowy, książę Bernard rozbudował swą siedzibę. Wieża została rozebrana, a zamiast niej wzniesiono trójkondygnacyjny budynek mieszkalny na palnie wydłużonego prostokąta. Elewacja zewnętrza wsparta była przyporami i ze względów obronnych posiadała jedynie wąskie ostrołukowe okna. W narożniku wschodnim umieszczono zamkową kaplicę. W czasie odbudowy zamku powiększono dziedziniec poprzez przesunięcie muru płn-wsch. Nowy wjazd umieszczono na osi kurtyny płn-zach.

W roku 1450 Bernard zapisuje Niemodlin swemu bratankowi księciu głogóweckiemu Bolesławowi V Wołoszkowi. Po jego śmierci w 1460 roku powraca on ponownie pod władanie książąt opolskich. Gdy w roku 1532 umiera bezpotomnie książę Jan Dobry, zamek zostaje przejęty przez króla czeskiego Ferdynanda I Habsburga.

W roku 1552 zamek uległ spaleniu. Dwukrotnie przebudowywano go na rezydencję renesansową w latach 1575 i 1589-1592. Balthasar Pückler 

Południowo-wschodnia elewacja zamku, fot. ZeroJeden, V 2006

rozpoczął przebudowę gotyckiego zamku na styl renesansowy. Powstało nowe skrzydło północno-zachodnie z wieżą bramną na osi, krętą klatką schodową i murowaną kuchnią, a także trójkondygnacyjne krużganki dostawione do budynku mieszkalnego. Wieżę bramną ozdobiono dekoracją sgraffitową i zwieńczono wysokim hełmem.

Do roku 1618, zapewne z inicjatywy Weighardta Promnitza, powstały dwa kolejne skrzydła: północno-wschodnie i dwukondygnacyjne południowo-wschodnie, pełniące funkcję łącznika. W narożnikach pomiędzy budynkami wzniesiono wieżyczki z klatkami schodowymi, zwieńczone attyką. Dzięki tym zmianom zamek przekształcono w zamknięty czworobok z arkadowym dziedzińcem. W roku 1610 zbudowano kaplicę zamkową. Mimo to obiekt zachował cechy obronne – otaczała go nawodniona fosa, a wjazd prowadził przez zwodzony most umieszczony w wieży bramnej. Zbudowano dodatkowy zewnętrzny mur z bastejami i bramą prowadzącą na podzamcze.

Ponownie zniszczono zamek w 1643 roku w czasie wojny trzydziestoletniej, a następnie odbudowano. 

Zamek w Niemodlinie na zdjęciu A.Jüttnera sprzed 1939 roku

W 1650 roku właścicielem dóbr niemodlińskich został Bernard von Zierotin. Nowi właściciele dokonali niewielkich zmian, głównie w postaci barokowego wystroju elewacji. Most zwodzony zastąpiono murowanym, ozdobionym barokowymi figurami.

Na przełomie XVIII i XIX wieku zlikwidowano galerię w skrzydle południowo-wschodnim i zaadaptowano ją na pomieszczenia mieszkalne. Zamurowano renesansowe krużganki i wstawiono w światła arkad okna. Budynki nakryto mansardowymi dachami. Przebudowano wnętrza, zasypano zamkową fosę i na jej miejscu założono park angielski, pozbawiając obiekt cech obronnych.

W latach 1869-1873 przebudowano barokową kaplicę, nadając jej neogotycki wystrój, oraz budynek bramny, który zyskał eklektyczny wygląd. Do skrzydła południowo-zachodniego dobudowano taras wsparty na arkadach z zejściem do ogrodu.

W roku 1909 dziedzicem Niemodlina został Hans Praschma. Przystąpiono do prac mających na celu przywrócenie zamkowi renesansowo-barokowej formy, pod okiem służb konserwatorskich. Przebudowano budynek bramny oraz główną wieżę. Odsłonięto krużganek w jego najniższej 

Robert Weber, Schlesische Schlosser, 1909

kondygnacji. Przeprowadzono remont wnętrz, przywracając bezpośrednie wejście z dziedzińca do reprezentacyjnej „wielkiej sali”. Usunięto wiele neogotyckich dekoracji, odsłaniając starsze polichromie. Odnowiono dekorację sgraffitową na wieży.

Praschmowie opuścili Niemodlin w styczniu 1945 roku.

Po zakończeniu II wojny światowej w murach zamku umieszczono gimnazjum, a następnie liceum. W 1961 roku, w związku z przebudową drogi, zburzono część zewnętrznego muru wraz z jedną basteją. Ze względu na pogarszający się stan techniczny budynków, usunięto z nich szkołę, a obiekt w 1978 roku przekazano Ministerstwu Sprawiedliwości. W tym czasie przeprowadzono badania archeologiczne, które ujawniły pozostałości fundamentów dwóch najstarszych średniowiecznych wież. W roku 1990 zamek w Niemodlinie stał się własnością prywatną.

Obecnie zamek składa się z trzech wysokich skrzydeł i zamykającego czworobok od strony południowo-wschodniej niższego budynku. Wewnętrzny dziedziniec otaczają z trzech stron krużganki, a w narożach znajdują się wieże mieszczące klatki schodowe. Elewację frontową akcentuje wysunięta wieża z przelotem 

Zdjęcie lotnicze, fot. ZeroJeden, IV 2021

bramnym. W murach kryją się pozostałości renesansowego i gotyckiego założenia. Częściowo zachowała się zabudowa gospodarcza oraz budynek bramny z fragmentem muru.

Pokaż na mapie