Zamek w Lidzbarku Warmińskim

ierwsza wzmianka o drewniano-ziemnej strażnicy krzyżackiej w Lidzbarku Warmińskim pochodzi z 1241 roku. Prawdopodobnie wzniesiono ją w miejscu wcześniejszego pruskiego grodu Lecbarg. Została zniszczona podczas pruskiego najazdu w 1242 roku. W połowie XIII wieku tereny te zostały przekazane biskupowi warmińskiemu przez Zakon.

W 1350 roku biskup Jan z Miśni rozpoczął budowę murowanego zamku na wschód od miasta lokowanego w 1308 roku. Budowa trwała do końca XIV wieku i była kontynuowana przez kolejnych biskupów. Zamek składał się z trzech części: zamku właściwego oraz dwóch ufortyfikowanych podzamczy – północnego i południowego. Podzamcza początkowo pełniły funkcje gospodarcze. Podzamcze południowe, otwarte na zamek, posiadało dwa skrzydła i mur kurtynowy od południa, 

fot. ZeroJeden, VIII 2009

natomiast na terenie północnego znajdował się zamkowy młyn. Zamek wraz z przedzamczem otaczała od południa, wschodu i północy szeroka fosa zasilana wodami Symsarny. Wjazd prowadził przez podzamcze północne, wzdłuż zachodniego międzymurza do podzamcza południowego, a następnie przez most (początkowo zwodzony) nad suchą fosą na międzymurze i dalej do bramy w skrzydle południowym.

Zamek właściwy wzniesiono na planie kwadratu o boku 48,5 m, wzorując się na krzyżackich zamkach konwentualnych. Składał się z czterech skrzydeł z wewnętrznym dziedzińcem krużgankowym. Skrzydła posiadały cztery kondygnacje i dwa poziomy piwnic. W północno-wschodnim narożniku wzniesiono potężną, dwunastokondygnacyjną wieżę, która w dolnej partii była kwadratowa, a wyżej przechodziła w ośmiobok. Budynki zwieńczone były dwuspadowymi dachami krytymi dachówką i pierwotnie posiadały ozdobne szczyty. Piwnice zamkowe, przykryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi i krzyżowymi na gurtach, wykorzystywano jako magazyny. Na parterze znajdowały się kuchnia, browar, spiżarnia, piekarnia, zbrojownia i szkoła. Najbardziej reprezentacyjne pomieszczenia umieszczono na pierwszym piętrze, gdzie w skrzydle południowym znajdował się kapitularz i kaplica, w zachodnim mały refektarz służący jako kancelaria, a w północnym apartamenty biskupa i sala audiencyjna. Na styku skrzydeł zachodniego i północnego znajdowało się wyjście do danskeru, czyli wieży latrynowej stojącej w fosie. Najokazalszą salą był wielki refektarz w skrzydle wschodnim (9 x 31 m). Wszystkie pomieszczenia na pierwszym piętrze 

Krużganki skrzydła południowego i zachodniego, fot. ZeroJeden, VII 2006

posiadały rozbudowane sklepienia gwiaździste. Komunikację zapewniały dwukondygnacyjne krużganki otaczające dziedziniec. Arkady krużganków na parterze wsparto na granitowych kwadratowych filarach z głowicami, a na piętrze na ośmiobocznych smukłych kolumnach. Wejścia do pomieszczeń ozdobiono kamiennymi portalami. Ponad pierwszym piętrem znajdowały się dwie kondygnacje służące jako spichlerz, z chodnikiem dla straży i otworami strzelniczymi, pełniąc funkcje obronne.

W 1442 roku zamek uległ zniszczeniu przez pożar. Podczas odbudowy dachów w narożach skrzydeł dodano wieżyczki nadwieszone na konsolach. Na mocy postanowień II pokoju toruńskiego w 1466 roku Warmia została przyłączona do Polski. Na przełomie XV i XVI wieku zamek kilkakrotnie oblegano. Ostatni raz miało to miejsce w 1520 roku, podczas ostatniej wojny polsko-krzyżackiej. Odbudowa po zniszczeniach wojennych i kolejnym pożarze w 1559 roku zmieniła układ zamkowych pomieszczeń. Na podzamczu południowym wzniesiono cylindryczną basztę przystosowaną do użycia broni 

Plan zamku według Conrada Steinbrechta, 1900-1920

palnej. W latach 1589-98 biskup Andrzej Batory dobudował do elewacji północnej pałac. Po zniszczeniach dokonanych przez Szwedów w 1626 roku, biskup Stefan Wydżga przeprowadził kolejny remont. Na międzymurzu od strony południowej w latach 1666-73 wzniesiono okazały barokowy pałac. Od tego momentu zamek pełnił jedynie funkcje reprezentacyjne, a biskupi zamieszkiwali pałac.

W 1703 roku zamek ponownie zajęły wojska szwedzkie. Zrabowano bogate wyposażenie biskupiej rezydencji, w tym cenny księgozbiór gromadzony od średniowiecza. W połowie XVIII wieku za czasów biskupa Adama Stanisława Grabowskiego, na podzamczu południowym w miejscu skrzydła wschodniego zbudowano barokowy pałac przeznaczony dla biskupiego dworu. Zmieniono wjazd na zamek, umieszczając nową bramę wzmocnioną basteją w narożniku skrzydła zachodniego. W miejscu dawnego wjazdu w murze południowym stanęła barokowa wieża z belwederem. Kaplica zamkowa otrzymała nowy rokokowy wystrój.

Ostatnim biskupem rezydującym na zamku w latach 1767-95 był Ignacy Krasicki. Po jego wyjeździe rezydencja podupadła. Jeszcze w XVIII wieku rozebrano pałac północny, gdanisko oraz część zewnętrznych murów. Na początku XIX wieku zamek zaadaptowano na wojskowy szpital i magazyny. W 

fot. ZeroJeden, VIII 2009

latach 1820-40 rozebrano południowy pałac biskupa Wydżgi i zasypano fosę. Funkcję szpitala zamek pełnił do lat 30. XX wieku.

W 1927 roku rozpoczęto pierwsze prace konserwatorskie i umieszczono w zamkowych wnętrzach Muzeum Ziemi Warmińskiej. Kolejne prace zabezpieczające i badawcze podjęto po II wojnie światowej. Obecnie w zamku mieści się Muzeum Warmińskie – Oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie.

Zamek w Lidzbarku Warmińskim jest uważany za jedną z najładniejszych gotyckich budowli w Polsce, z dużą ilością zachowanych autentycznych gotyckich detali. Jest w całości udostępniony dla zwiedzających.

Pokaż na mapie