Zamek w Czersku

sadnictwo grodowe w Czersku sięga końca XI wieku, za panowania Bolesława Śmiałego lub Władysława Hermana. Warunki terenowe sprzyjały wznoszeniu fortyfikacji, gdyż wzgórze wcinające się w dolinę Wisły kończy się trzema cyplami. Pierwszy gród powstał na cyplu południowym, jednak po najeździe Litwinów, którzy go spalili, kolejne założenie obronne ograniczyło się do podgrodzia na cyplu środkowym. Część południowego wzgórza zajmował w tym czasie cmentarz. W XIII wieku doceniono ponownie walory południowego cypla, gdzie odtworzono gród.

Wielokrotne najazdy Litwinów powodowały uszkodzenia grodu, a jeden z najazdów przed połową XIII wieku zakończył się pożarem zabudowy. Gród funkcjonował w formie drewniano-ziemnej do późnego średniowiecza. Najstarsza zachowana 

fot. ZeroJeden, VIII 2009

wzmianka o grodzie czerskim występuje w Latopisie ławrentisjowskim z 1142 roku, gdzie gród ten określany jest mianem Čьrnьsk. W polskojęzycznych zapisach po raz pierwszy pojawia się w 1236 jako Cirnsk oraz w 1242 pod nazwą Cyrnsko. Określenie to pochodzi najprawdopodobniej od nazwy rzeki Czarnej.

W drugiej połowie XIV wieku podjęto decyzję o zastąpieniu drewniano-ziemnych fortyfikacji zamkiem murowanym. Prace rozpoczęto po 1388 roku, za czasów księcia Janusza Starszego. Obniżono wysokość wałów i na ich miejscu wzniesiono mur obwodowy z kamiennym przyziemiem i ceglaną nadbudową. W pierwszym etapie zbudowano wieże bramną i południową oraz mury przylegające do nich. Następnie ukończono mur łączący te wieże, wzniesiono wieżę zachodnią i połączono ją z wieżą południową kolejnym odcinkiem muru obwodowego. Ostatnim etapem było zamknięcie obwodu murów od północy. Budynki zamkowe powstały prawdopodobnie później, wzdłuż północnego i południowego odcinka murów.

Wieża bramna miała pierwotnie plan kwadratowy 

Wieża południowa, fot. ZeroJeden, IV 2005

i cztery kondygnacje. Na pierwszą kondygnację, na którą prowadziły schody wzdłuż wschodniego muru obwodowego, prowadziło przejście z ciągiem obronnym na szczycie murów. Na drugiej kondygnacji, do której prowadziły schody w grubości murów, znajdowało się pomieszczenie mieszkalne ze sklepieniem kolebkowym i kominkiem w narożniku zachodnim. Drugi bieg schodów łączył pierwszą kondygnację z trzecią, przeznaczoną do obrony.

Wieże południowa i zachodnia początkowo miały wysokość murów obwodowych. Do południowej wieży wejście prowadziło z poziomu murów obwodowych, gdzie znajdowała się podłoga z otworem do pomieszczenia więziennego. W XVI wieku dobudowano do wieży trzy kondygnacje i zwieńczono ją hełmem. Zmiany te pozbawiły ją funkcji obronnych. Podobnie było z wieżą zachodnią, która w XIV wieku została nieznacznie nadbudowana. Pierwotnie flankowała ona mur zachodni i część północnego, ale w XVI wieku, po podwyższeniu o dwie kondygnacje i zwieńczeniu hurdycją, utraciła walory obronne. Dobudowane elementy miały charakter reprezentacyjny. Do wieży prowadziły dwa wejścia: jedno z dziedzińca do obszernego sklepionego pomieszczenia, a drugie z obwodu murów na pierwotne blanki, przekształcone w pomieszczenia drugiej kondygnacji.

Budowę gotyckiego zamku ukończono prawdopodobnie około 1406 roku, a na pewno przed 1410 rokiem.

Po 1545 roku, za czasów królowej Bony, nastąpiło podwyższenie wież i ogólna rozbudowa zamku. Powstał wtedy budynek południowy oraz nowy budynek przy północnym murze zamku. Królowa Bona, która wybrała zamek w Czersku na swoją rezydencję, 

Północny odcinek muru obwodowego, fot. ZeroJeden, IV 2004

założyła również winnice na stokach wzgórza.

Po okresie użytkowania przez starostów, zamek został poważnie uszkodzony w czasie potopu szwedzkiego. Wycofujące się oddziały najeźdźcy schroniły się w ruinach twierdzy, ostrzeliwując wojsko polskie i paląc miasto. Kolejne zniszczenia przyniosły najazdy kozaków i wojsk Rakoczego.

W 1762 roku starosta czerski Franciszek Bieliński częściowo odremontował zamek, wznosząc nowy budynek na archiwum ksiąg grodzkich i ziemskich oraz budując arkadowy most przez fosę. Po jego śmierci prace nie były kontynuowane. W 1789 roku budynek archiwum groził zawaleniem, a część ksiąg przeniesiono do zrujnowanych pomieszczeń w zachodniej wieży.

Niedługo potem zamek przestał być użytkowany i popadł w ruinę, stając się źródłem materiału budowlanego. W drugiej połowie XIX wieku rozpoczęto prace konserwatorskie na niewielką skalę. W latach 80. XX wieku zabezpieczono mury zamkowe i udostępniono je zwiedzającym jako trwałą ruinę.

Do dzisiejszych czasów zachowały się znaczne partie murów kurtynowych oraz trzy wieże, z których najlepiej zachowana jest 

fot. Juliusz Kłos, 1913

kwadratowa gotycka baszta bramna, posiadająca charakterystyczną ornamentykę z ciemnych cegieł tzw. zendrówek. Wieża wschodnia (południowa) o cylindrycznym kształcie służyła jako więzienie. W średniowieczu wieża była przykryta wysokim drewnianym dachem, a na jej szczycie znajdowała się hurdycja. Obecnie pomieszczenia baszty wykorzystywane są na okolicznościowe wystawy.

Wieża wschodnia o cylindrycznym kształcie służyła jako więzienie.

Trzecia z baszt zachodnia, również cylindryczna dawniej służyła jako zbrojownia.

O obronności Czerska świadczą zachowane mury, które pierwotnie miały 7-8 m. wysokości. Ich fundamenty mają około 5-5,5 m. a grubość ich wynosi 180-185 cm.

Pokaż na mapie