ierwsze umocnienia w Tykocinie powstały najprawdopodobniej już w XI wieku, zbudowane przez władców Mazowsza. W 1433 roku, wojewoda trocki i wileński Jan Gosztołd, znany z dowodzenia oddziałem litewskim w bitwie pod Grunwaldem, wzniósł murowany zamek. Zamek został wzniesiony na planie nieregularnego czworoboku, z budynkiem mieszkalnym przylegającym do muru południowo-wschodniego. Warownia stanowiła siedzibę rodu do roku 1519, kiedy to tykociński zamek został najechany i doszczętnie spalony na polecenie wojewody wileńskiego Mikołaja Radziwiłła.
Do 1542 roku zamek należał do rodu Gosztołdów, a po śmierci ostatniego z ich przedstawicieli przeszedł
fot. ZeroJeden, VII 2005
w ręce króla Zygmunta Starego, a następnie Zygmunta Augusta. W połowie XVI wieku budowniczy królewski Hiob Pretfus rozpoczął budowę murowanej renesansowej rezydencji w miejscu spalonej warowni. Zamek w Tykocinie powstał na planie zbliżonym do rombu z czterema cylindrycznymi wieżami w narożach. Zbudowany został z cegły na wysokiej kamiennej podmurówce. Główny, piętrowy dom mieszkalny wzniesiono wzdłuż kurtyny wschodniej. Drugi znajdował się przy kurtynie południowej. Do murów północnego i zachodniego dostawiono budynki gospodarcze. W odległości około 15 metrów od zamku postawiono dodatkowy mur z czterema bastejami przystosowanymi do użycia broni palnej.
Zygmunt August nadzorował osobiście przebieg prac podczas swoich licznych pobytów w Tykocinie. Pod względem obronności zamek stanowił jedną z silniejszych twierdz w Polsce, dzięki bagiennym terenom utrudniającym ustawienie artylerii. Całość umacniały drewniano-ziemne wały, fosy, przekopy i palisady. Na narożach czworobocznego założenia znajdowały
Widok od wschodu, fot. ZeroJeden, VII 2005
się cztery cylindryczne baszty, a w jednym ze skrzydeł wjazdu broniła wieża bramna. To tutaj Zygmunt August umieścił swój skarbiec oraz bogaty księgozbiór sprowadzony z Wilna. Po śmierci króla w roku 1572 w pobliskim Knyszynie jego ciało spoczęło w tykocińskim zamku. Dopiero ponad rok później 10 września 1573 królewski kondukt wyruszył z Tykocina do Krakowa na Wawel.
Po śmierci Zygmunta Augusta, skarby odziedziczyła Anna Jagiellonka, a następnie Stefan Batory, który cenił twierdzę tykocińską. Z jego rozkazu w Tykocinie znalazł się arsenał królewski, oceniany przez historyków na 500 armat oraz duże ilości broni ręcznej i amunicji. Na początku XVII wieku starosta tykociński Krzysztof Wiesiołowski przystąpił do przebudowy zamku. Umocnienia bastejowe zastąpiono nowszymi fortyfikacjami bastionowymi. Zburzono mur i basteje a w ich miejsce usypano cztery ziemne bastiony połączone długimi ziemnymi kurtynami. Otaczająca zamek fortyfikacje obejmowały obszar o powierzchni prawie 6 hektarów. Długość jednego boku fortecy
Zdjęcie z lotu ptaka, fot. ZeroJeden, VI 2019
wynosiła 250 m.
Mostu będącego jedynym dojściem do zamku bronił Alumnat, w którym rezydowali wysłużeni oficerowie. W XVII wieku Tykocin uznawano za jedną z najpotężniejszych twierdz nizinnych w Europie.W czasie „potopu” w roku 1655 zamek w Tykocinie zajęty został przez sprzyjających Szwedom Bogusława i Janusza Radziwiłłów. Oblężenie Tykocina podczas potopu szwedzkiego zostało opisane przez Sienkiewicza w ""Trylogii"", zachowała się także autentyczna relacja uczestnika tych walk. W styczniu 1657 odziały dowodzone przez hetmana Pawła Sapiehę wykorzystując mróz który ściął lodem otaczające zamek mokradła po trwającym kilka godzin szturmie opanowały twierdzę. W czasie walk część zamkowych budynków została zniszczona.
Tykocin został zdobyty 27 stycznia 1656 r. i przywrócił do życia szlak handlowy między Polską i Litwą. Po wojnie zamek dostał Stefan Czarniecki, który go odbudował. Twierdza w dalszym ciągu pełniła funkcję arsenału, a później przeszła w ręce Branickich. W 1705 roku odbyło się w nim
fot. Joanna Mańkowska
spotkanie króla Polski Augusta II z carem Piotrem I.
Zamek był zamieszkały jeszcze do 1734 roku, kiedy to częściowo spłonął i popadł w ruinę. W roku 1750 Jan Klemens Branicki hetman wielki koronny zezwolił tykocińskim mieszczanom na rozbiórkę zamku i wykorzystanie pozyskanego w ten sposób materiału budowlanego. Od połowy XVIII wieku okoliczni mieszkańcy rozpoczęli rozbiórkę zamku, wykorzystując materiał budowlany do budowy domów w Tykocinie. Powódź z 1771 roku ostatecznie przesądziła losy ocalałych resztek zabudowań. W 1915 roku Niemcy użyli kamieni i cegieł z rumowiska do budowy i remontu dróg, a ziemię z dwóch bastionów brali do usypywania grobli.
Po przeprowadzonej w latach 20-tych XX wieku regulacji rzeki Narwi pozostałości twierdzy znalazły się na jej prawym brzegu. W latach 1961-63 przeprowadzono pierwsze prace archeologiczne. Po ich zakończeniu zabezpieczono obiekt jako tzw. „trwałą ruinę”. Kolejne prace archeologiczne miały miejsce w latach 1999-2005. W roku 2002 prywatny inwestor przystąpił do częściowej odbudowy zamku z przeznaczeniem
Zdjęcie z lotu ptaka, fot. ZeroJeden, VI 2019
go na centrum hotelowo-turystyczne. Dotychczas odbudowane zostało skrzydło południowe z obiema wieżami oraz fragment skrzydła zachodniego. Zrekonstruowana część obiektu jest udostępniona do zwiedzania. Dziś w miejscu potężnej twierdzy widać zaledwie małe fragmenty ziemnych fortyfikacji, a z zarysu murów zamkowych można odczytać plan dawnych zabudowań. W dobrym stanie przetrwało umocnione przedmoście zamku - gmach Alumnatu.
Włącz 3D
erwsze umocnienia 
