Zamek w Rzeszowie

ierwsza wzmianka o Rzeszowie pochodzi z akt królewskich, dotyczących nadania osady przez Kazimierza Wielkiego Janowi Pakosławicowi w 1354 roku. Jego potomkowie przyjęli nazwisko Rzeszowskich. Źródła pisane wspominają o istnieniu w XIV wieku obronnego dworu, określanego mianem ""castrum"". Prawdopodobnie istniał wówczas w obrębie miejskich obwarowań zameczek, będący rodową siedzibą Rzeszowskich.

Po śmierci ostatniego z Rzeszowskich w 1583 roku, miasto staje się własnością Mikołaja Spytka Ligęzy. W roku 1458 Rzeszów został spustoszony podczas najazdu Włochów, a niedługo potem Tatarów, którzy osadę spalili. Ligęza przystępuje do budowy obronnej rezydencji na południe od miasta, na cyplu lessowego wzgórza usytuowanego wśród rozlewisk Wisłoka. Była to budowla murowana, piętrowa, dwutraktowa z przelotową sienią na planie zbliżonym do prostokąta. Otaczał ją mur z kamienia o grubości 1,5m ze szczelinowymi strzelnicami. W narożnikach południowo-wschodnim i południowo-zachodnim znajdowały się kwadratowe baszty. W roku 1603 bratanek Ligęzy, Andrzej Ligęza z Piotraszówki, zdobył go po kilkudniowym oblężeniu i ostrzale artyleryjskim w wyniku rodzinnego sporu Ligęzów w sprawie podziału majątku.

Około 1620 roku, w atmosferze po klęsce pod Cecorą, Ligęza przystąpił do przebudowy rezydencji w stylu *palazzo in fortezza*. Usypano ziemne wały i bastiony bez kazamatów, częściowo obmurowane kamienno-ceglanym płaszczem. Całość otoczono nawodnioną fosą. Stare mury kurtynowe wykorzystano jako ściany zewnętrzne trzech nowych 

fot. ZeroJeden, VIII 2005

skrzydeł. Skrzydło północne powstało z wykorzystaniem dotychczasowego dworu obronnego. Powstał wewnętrzny dziedziniec ozdobiony arkadami. Zamek wyposażono w artylerię i stałą załogę wojskową. Dokumenty wymieniają trzy bramy w obwarowaniach miasta: Wodną od strony wschodniej, Dębową przy samym zamku od południa i Murowaną od północy. W 1624 roku załoga zamkowa obroniła przeprawy na Wisłoku przed tatarskim czambułem.

Po wygaśnięciu rodu Rzeszowskich, zamek i miasto drogą mariaży i dziedziczenia przeszły kolejno w ręce Ostrogskich, a następnie Lubomirskich. W roku 1637 Rzeszów wraz z zamkiem odziedziczyła młodsza córka Ligęzy i jej mąż Jerzy Sebastian Lubomirski. W II połowie XVII wieku przedstawiciel tego rodu, Jerzy Sebastian, przebudował zamek i otoczył go kamiennymi fortyfikacjami bastionowymi, które mogły oprzeć się nawet silnej armii. Zamek stał się jedną z potężniejszych polskich twierdz. W 1667 właścicielem zostaje Hieronim Augustyn Lubomirski, ustanawia Rzeszów główną siedzibą swego majątku. 

Zamek na pocztówce z okresu międzywojennego

Po 1682 zamek rozbudowano pod kierownictwem Tylmana z Gameren, tworząc czteroskrzydłowe dwukondygnacyjne założenie z bramą na osi skrzydła zachodniego. W fortyfikacji zewnętrznej powstała kryta droga osłonięta przeciwałem, a przed bramą wzniesiono rawelin.

W czasie potopu szwedzkiego, twierdza rzeszowska była jednym z ośrodków kierowania mobilizacją narodu przeciwko szwedzkiemu najeźdźcy. Marszałek Wielki Koronny Hieronim Sebastian Lubomirski z zamku rzeszowskiego kierował powoływaniem i organizacją pospolitego ruszenia. Były to najważniejsze chwile w historii tej fortecy. Z powodu częstych zmiany orientacji politycznej Lubomirskiego zamek często był oblegany i zajmowany przez różne wojska koronne rosyjskie szwedzkie i saskie.

Po wojennej zawierusze, w końcu XVII wieku, Lubomirski polecił Tylmanowi z Gameren wznieść poza fosą pałacyk, który zachował się do dziś. Obok zamku zbudowano Pałac Letni wraz z ogrodem. Twierdza straciła znaczenie militarne, stała się magnacką rezydencją, którą otoczono 

Zamek w Rzeszowie na fotografii Józefa Zajączkowskiego z 1900 roku

wspaniałymi ogrodami, a na wyspie założono zwierzyniec. Kolejne prace przy rozbudowie fortyfikacji zamku w Rzeszowie były prowadzone w połowie XVIII wieku. Prace nadzorował Karol Henryk Wiedemann.

W okresie zaborów, po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku, zamek przejęły władze austriackie. Kurczący się majątek Lubomirskich spowodował, że przenieśli swą rodową siedzibę do Charzewic koło Rozwadowa. W roku 1820 Jerzy Roman Lubomirski sprzedał zamek rządowi austriackiemu. Władze austriackie urządziły w nim sąd i więzienie, a na potrzeby osadzonych do północnej kurtyny dobudowano trzykondygnacyjny budynek. Zniwelowano rawelin, usypano groblę do bramy likwidując most zwodzony. Zamkowe ogrody przeznaczono pod zabudowę. Zamek zaczął niszczeć i w ciągu XIX wieku z powodu znacznych zniszczeń część budynków zamkowych rozebrano.

Dnia 1 maja 1902 r. rozpoczęto kolejny remont obiektu. Stwierdzono wówczas, że stan murów i fundamentów jest tak zły, że ich naprawa jest nieopłacalna. Postanowiono rozebrać stare mury i wzniesiono nowe trzykondygnacyjne budynki. Zlikwidowano wały i 

fot. ZeroJeden, V 2000

przedpiersia, naroża bastionów ozdobiono wieżyczkami tzw. kawalierami z których każda ma swojego patrona umieszczonego na ozdobnym kartuszu. W latach 1903-1906 wzniesiono czworobok budynków administracyjnych z dziedzińcem pośrodku. Kamienne bastiony oparły się zniszczeniom i rozbiórce.

Po roku 1956 zamek przestał pełnić funkcję więzienia. Obecnie mieści się w nim Sąd Okręgowy. Rzeszowski zamek nie został dotychczas dokładnie przebadany przez naukowców i nie posiada kompletnej dokumentacji swego rozwoju. Do dziś zachował się tylko jeden rysunek na mapie topograficznej z 1762 roku przedstawiający ówczesną siedzibę Lubomirskich.