Zamek w Rydzynie

 Rydzynie, na fundamentach gotyckiego zamku, wznosi się barokowy pałac o bogatej historii.

Około 1395 roku Jan z Czerniny przeniósł się z czeskiego Śląska do Wielkopolski i nabył wieś Dąbcze. Skupił następnie rozległe tereny, sięgające po granice rodzinnej Czerniny. To właśnie w Rydzynie zbudował swoją główną siedzibę, warowny zamek.

Uważa się, że to Jan z Czerniny, starosta międzyrzecki, wzniósł pierwotny zamek obronny w Rydzynie. Fragmenty starych murów, 

Widok z lotu ptaka od południowego-zachodu, fot. ZeroJeden, IV 2013

dochodzące do 5 metrów grubości, świadczą o jego warownym charakterze. Zamek wzniesiono na planie prostokąta i składał się z południowego domu głównego, wschodniego skrzydła gospodarczego i muru obwodowego. Od północy wjazd prowadził przez wysuniętą wieżę bramną o rzucie kwadratu. Położenie zamku, w dolinie rzeki Wyryczy, na niewielkiej kępie pośród mokradeł, stanowiło dodatkowy walor obronny. Zamek, zbudowany z kamienia oraz z cegły na planie zbliżonym do kwadratu o bokach 22x25 metrów, na niewielkiej kępie okolonej podmokłymi łąkami i bagnami doliny rzeki Wyryczy. Była to budowla dwu- lub trzyskrzydłowa, przy czym najokazalsze skrzydło południowe mieściło czteroizbowy dom główny, a wschodnie - trzyizbowy wąski budynek pomocniczy. Naprzeciwko domu głównego, w północnej kurtynie stała wysunięta poza obwód murów kwadratowa w planie wieża. Zamek nie posiadał fosy - jego bezpieczeństwo zapewniały otaczające go mokradła.

Rydzyna pozostawała w rękach potomków Jana Rydzyńskich do XVII wieku. Pod koniec 

Widok z lotu ptaka od zachodu, fot. ZeroJeden, IV 2013

tego stulecia Rafał Leszczyński, wojewoda łęczycki, stał się właścicielem klucza rydzyńskiego i miasta Rydzyny. W miejscu zniszczonego podczas ""potopu"" zamku wzniósł nową, okazałą rezydencję magnacką w stylu barokowym. Składała się ona z czterech skrzydeł z wieżami alkierzowymi w narożach, otaczających wewnętrzny dziedziniec. Zamek posiadał dwa wejścia: główne w skrzydle zachodnim, prowadzące przez sień z dwoma sklepionymi wejściami na dziedziniec przez owalny przedsionek, oraz mniejsze w skrzydle północnym.

Przeprowadzona z inicjatywy Rafała Leszczyńskiego barokowa przebudowa zamku oparta została na fundamentach gotyckiej warowni, której mury sięgają wysokości piętra współczesnej rezydencji. W rezultacie powstało monumentalne czteroskrzydłowe założenie z czteremaalkierzowymi wieżamiw narożach i skierowanym w stronę miasta owalnymryzalitemumieszczonym na osi skrzydła zachodniego. Powiększona została wyspa zamkowa, pojawiły się teżfosy, które poprowadzone blisko budynku dawały wrażenie, iż ten usytuowany 

fot. ZeroJeden, XII 2007

jest na wodzie.Wjazd głównyprowadził jak obecnie, od północy, jednak znacznie bliżej dziedzińca wewnętrznego. Po prawej stronie - tam gdzie dziś znajduje się recepcja - mieściła siękuchnia, w przyziemiach zaś urządzonołaźniewyposażone w ołowiane wanny, już w XVIII wieku zasilane za pośrednictwem mosiężnych rur zarówno w zimną, jak i w gorącą wodę. Pierwsze piętro czterokondygnacyjnej budowli zajmowałyprywatne apartamenty mieszkalne,jadalniaipomieszczenia kredensowe. Reprezentacyjne przeznaczenie pełniły sale usytuowane na drugiej i trzeciej kondygnacji pałacu, wśród nich wypełniająca skrzydło zachodnie przeszklonasalawielka zwana dziśbalową. Od strony południowej sali balowej odpowiadała wysokagaleria wielka w oknach cała, zlikwidowana po 1738. Reprezentacyjne wnętrza ozdobione były wysokiej klasy ornamentyką wykonaną przez włoskiego mistrza Pallone i współpracującą z Belottim grupą sztukatorów warszawskich. Na wschód od zamku nakreślono połączone kompozycyjnie z fosamikwaterowe ogrodyutrzymane w stylu francuskim 

Zamek w Rydzynie na zdjęciu z około 1930 roku

z licznymi fontannami, rzeźbami i strzyżoną w fantazyjne formy zielenią.

W 1703 roku Rydzyna przeszła w ręce Stanisława Leszczyńskiego. W 1707 roku, podczas Wielkiej Wojny Północnej, wojska rosyjskie najechały Rydzynę, paląc miasto. Pożar przeniósł się na zamek, niszcząc skrzydła zachodnie i południowe. Przez wiele lat rezydencja pozostawała w połowie zrujnowana i pozbawiona opieki.

W 1736 roku Stanisław Leszczyński abdykował. Majątek w Wielkopolsce przejął Józef Sułkowski. Nowy właściciel odbudował zniszczone skrzydła południowe i zachodnie, a następnie powiększył gmach. Pośrodku skrzydła północnego dobudowano wielką klatkę schodową z portalem, a od strony parku wzniesiono schodkowy taras. Jednocześnie odnowiono i ujednolicono zamkową elewację.

Wygląd zbliżony do współczesnego otrzymał zamek dzięki Aleksandrowi Sułkowskiemu, który w 1742 roku przystąpił do odbudowy i modernizacji założenia, powierzając projekt i kierownictwo prac Karolowi Marii Frantzowi. Wszystkie dachy 

Zamek w Rydzynie na litografii H.Finckego z 1835 roku

i hełmy baszt narożnych uzyskały teraz nowe formy nawiązujące do architektury saskiej, uległ także zmianie na rokokowy wystrój elewacji zewnętrznych, jedynie od strony parku pozostawiono znaczną partiędekoracji Leszczyńskich.Skrzydło północne, dzięki dobudowanemu ryzalitowi z wejściem głównym i reprezentacyjną klatką schodową, stało się odtąd główną fasadą pałacu. Na osi ryzalitu wybudowano strzeżony przez kamiennesfinksymost nad fosą, która po powiększeniu wyspy została oddalona od murów zewnętrznych. Spośród zmian wprowadzonych we wnętrzach jedną z ważniejszych była przebudowa sali balowej polegająca na likwidacji okien od strony dziedzińca i wykonaniu nowych, utrzymanych w kolorze śnieżnej bieli dekoracji sztukatorskich ścian oraz wielkiego plafonu przedstawiającego apoteozę zaślubin Aleksandra Józefa Sułkowskiego z Aleksandrą Przebendowską autorstwa śląskiego malarza Georga Wilhelma Neunhertza. Salę tę wyposażono w pięć podwieszonych do sufitu świeczników, z których w każdym płonęło trzydzieści świec.

W ramach prac prowadzonych przez Ignacego Graffa uporządkowano i znacznie powiększono park zamkowy, początkowo skomponowany jako ogród regularny, a następnie 

Zamek w Rydzynie na pocztówce z 1903 roku

przekształcony w założenie romantyczne wzorowane na francuskich ogrodach Marii Antoniny. Kontynuując dzieło Frantza Graff nadał też ostateczną oprawę architektoniczną monumentalnemu dziedzińcowi honorowemu, rozciągającemu się przed północną elewacją zamku, ujętą po bokach półkolistymi oficynami oraz budynkami stajniiujeżdżalni. W należącym do książęcych terenów rekreacyjnych kompleksie usytuowanym wzdłuż parku na wschód od oficyn urządzono tak zwanykaruzel, czyli miejsce przeznaczone do zabaw konnych,strzelnicęibażanciarnię. Nieco bliżej usytuowane były poprzedzoneogrodem kwiatowymbudynkipomarańczarni, gdzie oprócz uprawy drzewek cytrusowych znajdowała się siedziba dworskiego teatru. Ostatnie zmiany w wyglądzie wnętrz zamkowych miały miejsce w drugiej połowie XVIII wieku za czasów księcia Augusta. Klasycystyczny wystrój otrzymały wtedysala posągowaigabinet porcelanowy, rozpoczęto też budowę kolumnady obiegającej salę balową, będącej przypuszczalnie dziełem Dominika Merliniego, architekta ostatniego 

Zamek na widokówce z 1932 roku

króla Polski.

Po śmierci ostatniego ordynata, Antoniego Sułkowskiego, w 1909 roku dobra stały się własnością Pruskiego Kolegium Szkolnego.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości dobra ordynacji przejęło Ministerstwo Wyznań i Oświecenia Publicznego. W 1918 roku otwarte zostało gimnazjum z internatem, które funkcjonowało do wybuchu wojny. W czasie okupacji zamek był wykorzystywany jako szkoła dla młodzieży Hitlerjugend.

W 1945 roku, w zajętym przez wojska radzieckie zamku, wybuchł pożar, który doszczętnie zniszczył zabytkowe wnętrza.

Pierwsze prace zabezpieczające niszczejącą ruinę przeprowadzono w latach 50. XX wieku. W 1970 roku zamek wraz z parkiem został przekazany Stowarzyszeniu Inżynierów i Techników Mechaników Polskich. Po odbudowie obiekt zaadaptowano na ośrodek szkoleniowy i hotel.

Zremontowana wielkim nakładem sił i środków dawna siedziba książąt Sułkowskich nie bez powodu nazywana jest współcześnie perłą polskiego baroku. 

fot. ZeroJeden, XII 2007

Obecnie znajduje się ona pod opieką Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Mechaników Polskich pełniąc funkcję centrum hotelowo-konferencyjnego - oprócz szkoleń, meetingów i innych imprez o charakterze biznesowym organizowane są tutaj również otwarte dla szerokiej publiczności koncerty, pikniki tematyczne i wystawy czasowe. W odnowionych salach: balowej, marmurowej, myśliwskiej i rycerskiej podziwiać można bogatą sztukaterię, rzeźby, zabytkowe meble, pamiątki po Sułkowskich oraz zbiory przyrodnicze.

Obecnie rydzyński zamek to czterokondygnacyjna budowla o formie czworoboku z narożnymi wieżyczkami alkierzowymi, otoczona zadbanym parkiem.

W części wschodniej kompleksu zamkowego na powierzchni 7 ha rozciąga się park, pierwotnie regularny w stylu francuskim, z geometrycznym układem kwater i szpalerów, dekorowany charakterystycznymi dla epoki barokowymi rzeźbami. Około roku 1820 przekształcono go w romantyczne założenie krajobrazowe w stylu angielskim, gdzie dominowała mała architektura w formie pawilonów rekreacyjnych, z których do czasów współczesnych przetrwał tylko zbudowany pod koniec XVIII stulecia 

Zamek w Rydzynie na litografii Edwarda Raczyńskiego, Wspomnienia Wielkopolski to jest województw poznańskiego, kaliskiego i gnieźnieńskiego, 1843

pawilon strzelnicy dworskiej. Zachował się natomiast okazały drzewostan, w tym aleje: lipowa i kasztanowa oraz dęby o obwodzie około 350 cm, a na położonym już poza obszarem parku dziedzińcu paradnym – potężna sosna czarna i jeden z największych w Polsce platan klonolistny. W centralnej części otoczonego fosą zespołu parkowego, na osi fasady wschodniej pałacu znajduje się rozległe oczko wodne, dzisiaj – podobnie jak cały botanik – wymagające pewnych inwestycji, które z pewnością kiedyś nastąpią. Ciekawostką pozostaje fakt, że w parku zamkowym stoi jedyny w Polsce pomnik dwukrotnego króla Polski Stanisława Leszczyńskiego.

Nieopodal zamku znajduje się barokowy kościół pw. św. Stanisława, zbudowany w latach 1746-1751 według projektu Karola Marii Frantza. Wewnątrz stiukowa dekoracja i ołtarz z XVIII wieku, rokokowe organy oraz płyta nagrobna założyciela miasta Jana z Czerniny.

W pobliżu zamku znajdują się ruiny zamku w Czerninie (9 km) oraz relikty zamku w Górze (16 km). W Osiecznej, oddalonej o 20 km, znajduje się pałac na murach zamku rycerskiego z XV wieku.

Pokaż na mapie