ierwsza wzmianka o drewnianej strażnicy w Reszlu pochodzi z 1241 roku. Wzniesiona została przez Krzyżaków w zakolu rzeki Sajny. Wcześniej w miejscu tym prawdopodobnie istniał pruski gród. Osada, która powstała przy strażnicy otrzymała prawa miejskie w 1337 roku. Zakon Krzyżacki przekazał Reszel biskupom warmińskim, którzy rezyowali w Lidzbarku Warmińskim.
Około 1350 roku biskup Jan I z Miśni rozpoczął budowę murowanego zamku. Prace kontynuował biskup Henryk II Sorbon. W wyniku prac, trwających do 1400 roku, powstała gotycka warownia na planie czworokąta o wymiarach 43x45 metrów. Pierwszy wzniesiono trzykondygnacyjny budynek wschodni. Następnie całość otoczono murem obwodowym. W północno-zachodnim narożniku stanęła potężna wieża główna, założona na planie
Zdjęcie lotnicze, fot. ZeroJeden, IX 2021
kwadratu, cylindryczna w górnej części, wysunięta przed lico muru. Miała ona stanowić miejsce ostatecznej obrony i jednocześnie wzmacniać obronę bramy wjazdowej, usytuowanej w zachodniej kurtynie. Kolejnym etapem była budowa budynku mieszkalnego wzdłuż kurtyny południowej. Nadbudowano o jedno piętro skrzydło wschodnie. Podwyższono o trzy kondygnacje wieżę główną, a mury wyposażono w ganki obronne i machikuły. Wzmocniono obronę wjazdu poprzez budowę wielokondygnacyjnej wieży bramnej. Na początku XV wieku zamek w Reszlu otoczono zewnętrznym murem z trzema cylindrycznymi basztami. Środkowa baszta północna pełniła funkcję danskeru i była połączona z zamkiem arkadowym gankiem.
Skrzydło wschodnie mieściło na pierwszym piętrze pokoje gościnne oraz mieszkanie burgrabiego. Reprezentacyjne komnaty posiadały sklepienia gwieździste i krzyżowo-żebrowe. W narożniku budynku znajdowała się kaplica zamkowa. Na parterze ulokowano kuchnię, spiżarnię i zbrojownię. Piwnice i ostatnia kondygnacja służyły jako magazyny żywności
fot. ZeroJeden, VI 2002
i zboża. W skrzydle południowym znajdowały się komnaty biskupów warmińskich oraz refektarz. W przyziemiu urządzono browar, spiżarnię, łaźnię i inne pomieszczenia gospodarcze. Oba skrzydła mieszkalne posiadały murowane, piętrowe krużganki. Oprócz tych dwóch skrzydeł, dziedziniec otaczały dwukondygnacyjne wąskie budynki gospodarcze. W trakcie prac archeologicznych odkryto w narożniku południowo-wschodnim fundamenty mogące być podstawą wieży w tym miejscu podobnej do przeciwległej. Podczas prac okazało się, że pierwotnie brama usytuowana była w murze południowym, ale przeniesiono ją po wybudowaniu tu skrzydła mieszkalnego. Przy skrzydle północnym odnaleziono resztki podłogi drewnianej należącej do budynku wzniesionego wcześniej niż to skrzydło - prawdopodobnie podczas przebudowy w XVI wieku.
Kolejna przebudowa miała miejsce w latach 1505-1533 i miała na celu dostosowanie umocnień zamku do użycia broni palnej. Od północy i zachodu wzniesiono dodatkowy mur z półcylindrycznymi bastejami. Umocnienia zamku połączono z otaczającymi miasto murami. W 1462 roku zamek był bezskutecznie oblegany przez wojska krzyżackie. W 1466 roku Reszel wraz z całą Warmią znalazł się w granicach Polski, jako tzw. Prusy Królewskie. Zamek nadal pozostał w rękach biskupów warmińskich. Mieszkańcami zamku byli m.in. biskup Łukasz Watzenrode, wuj Mikołaja Kopernika, biskup Andrzej Batory, bratanek króla Stefana Batorego, biskup Teodor Potocki oraz biskup i poeta Ignacy Krasicki. W latach 1594-1597, za rządów kardynała Andrzeja Batorego, podwyższono wieżę i zaadaptowano
Zamek w Reszlu na zdjęciu z 1930 roku
pomieszczenia skrzydła wschodniego na pokoje gościnne. Po zewnętrznej stronie w murze obwodowym pozostały ślady budynków wzniesionych podczas tych prac, rozebranych w XIX i XX wieku.
W drugiej połowie XVIII wieku zamek tracił na znaczeniu. Lustracja z 1767 roku przedstawiała go jako znacznie zniszczony. Do 1795 roku zmieniono go na więzienie. Dwukrotnie, w latach 1658 i 1704, zamek zajęli Szwedzi, a dokonane przez nich zniszczenia spowodowały upadek obiektu. Rozebrano wtedy część murów od strony południowej.
Na początku XIX wieku zamek został dwukrotnie dotknięty przez pożary – w 1806 i 1807 roku. W 1822 roku przekazano go gminie luterańskiej. W skrzydle południowym usunięto sklepienia, stropy i ściany wewnętrzne, tworząc dużą salę zaadaptowaną na zbór. Zmiany objęły także elewacje – zamurowano wiele okien i otworów drzwiowych, wykonano nowy szczyt zachodni z niewielką sygnaturką. W skrzydle wschodnim umieszczono szkołę i mieszkanie proboszcza, niszcząc wiele gotyckich wnętrz. Rozebrano również krużganki otaczające dziedziniec.
W okresie
Wsporniki ganku strażniczego w zachodnim skrzydle, fot. ZeroJeden, IV 2007
międzywojennym przeprowadzono pierwsze prace konserwacyjne i utworzono muzeum. Po II wojnie światowej w zamkowych murach umieszczono Galerię „Zamek”, oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. Po remoncie rozpoczętym w 1976 roku, w 1985 roku zamek oddano do użytkowania.
Do naszych czasów pierwotny gotycki wygląd zamku nie uległ poważnym zmianom pomimo przeróbek i częściowych rozbiórek. Najlepiej zachowała się zachodnia część zamku z potężną wieżą główną z otworami strzelniczymi, murem z gankiem straży i wspartymi na kamiennych kroksztynach machikułami oraz bramą z ostrołukową wnęką, w której widać prowadnice dawnej brony. Obecnie mieści się tu galeria sztuki ludowej Warmii i Mazur oraz Dom Pracy Twórczej.
Włącz 3D
erwsza wzmianka o drewnianej strażnicy 
