Zamek w Pyzdrach

ród warowny w Pyzdrach funkcjonował przypuszczalnie jeszcze przed lokacją miasta w 1257 roku. Usytuowany na skarpie w pobliżu rozlewisk Warty i Prosny, strzegł przeprawy przez rzekę i pełnił funkcję lokalnego centrum administracyjnego dla dzielnicy wielkopolskiej. W 1253 roku *castrum* i osada obok przeszły pod panowanie Bolesława Pobożnego. W 1257 roku wzmiankowany jest pierwszy wójt Andrzej. Po śmierci Bolesława Pobożnego w 1279 roku, władzę objął Przemysł II, który założył w Pyzdrach mennicę, z której pochodziły denary z napisem *Moneta Pizrensi*. W tym czasie Pyzdry stały się jednym z najważniejszych ośrodków w regionie, porównywalnym z Poznaniem, Kaliszem czy Gnieznem.

Po tragicznej śmierci Przemysła II, Wielkopolska, w tym Pyzdry, przechodziły kolejno pod władzę Władysława Łokietka, Wacława II, Henryka głogowskiego i ponownie Władysława Łokietka. W 1318 roku w Pyzdrach Łokietek podjął decyzję o wysłaniu prośby do papieża o zgodę na koronację królewską. W 1331 roku, podczas wojny polsko-krzyżackiej, Krzyżacy najechali i zniszczyli miasto i gród warowny.

W XIV wieku, po najeździe krzyżackim w 1331 roku, Kazimierz Wielki otoczył Pyzdry murami obronnymi. We wschodniej części miasta, na wysokiej rzecznej skarpie, król Kazimierz Wielki w XIV wieku zbudował zamek w stylu gotyckim. 

Zdjęcie lotnicze, fot. ZeroJeden, X 2021

Zamek, wzniesiony na planie prostokąta, otoczony był murem i miał chronić północne obszary kraju przed najazdami z Brandenburgii i państwa krzyżackiego. Warownia ta, od początku istnienia, pełniła funkcję rezydencji królewskiej o dużym znaczeniu politycznym, o czym świadczą liczne wizyty suwerenów i wydarzenia o charakterze międzynarodowym. Sam Kazimierz Wielki odwiedzał zamek co najmniej 11 razy. W Pyzdrach bywali również królowa Jadwiga Andegaweńska, Władysław Jagiełło i Kazimierz Jagiellończyk. W 1382 roku, u schyłku panowania Ludwika Andegaweńskiego, zamek zajęły oddziały węgierskie.

W 1383 roku zamek był oblegany przez rycerstwo polskie, zwolenników księcia mazowieckiego Siemowita IV. Podczas tego oblężenia miało miejsce pierwsze użycie broni palnej na ziemiach polskich. Oblężenie trwało trzy dni.

Od lat 20. XV wieku zamek w Pyzdrach stanowił oprawę wienną polskich monarchiń: Zofii Holszańskiej, Elżbiety Rakuszanki i Bony Sforzy. W imieniu królowych majątkiem zarządzali starostowie. W połowie XVI wieku 

Zdjęcie lotnicze, fot. ZeroJeden, X 2021

zamek zaczął popadać w zaniedbanie, a lustracja z 1564 roku wykazała zły stan budowli, w tym ruinę jednej z bram, popękane mury oraz brak drzwi i nieszczelne dachy. Z lustracji dowiadujemy się również, że dawna rezydencja królewska nie posiada już domu południowego, którego miejsce zajął mur kurtynowy i gospodarczy przygródek, oraz domu wschodniego, zastąpionego przez XVI-wieczną kamienicę murowaną.

W czasach nowożytnych Pyzdry wciąż były stolicą powiatu sądowego, ale znaczenie zamku i miasta ulegało marginalizacji. W latach 20. XVII wieku starosta Adam Sędziwój Czarnkowski podjął się remontu zamku, jednak w 1656 roku został on częściowo zniszczony przez wojska szwedzkie.

Na początku XVIII wieku przez Pyzdry przechodziły wojska saskie, szwedzkie i polskie, co doprowadziło do grabieży i zniszczeń. W pierwszej połowie XVIII wieku, zły stan techniczny zamku zmusił starostów do jego opuszczenia, a budowla popadła w ruinę. W 1768 roku wojska rosyjskie, ścigając konfederatów barskich, ponownie zniszczyły miasto i 

fot. ZeroJeden, X 2002

zamek.

Po drugim rozbiorze Polski w 1793 roku, Pyzdry stały się częścią Prus Południowych. Władze pruskie podjęły decyzję o rozbiórce pozostałości zamku, a na jego miejscu powstało więzienie i spichlerz. W następstwie pożaru miasta z 1814 roku, władze pruskie niemal doszczętnie rozebrały fortyfikacje miejskie.

W 1815 roku, w wyniku postanowień kongresu wiedeńskiego, Pyzdry zostały włączone do Imperium Rosyjskiego. Budynki, oprócz funkcji penitencjarnych, służyły jako urząd celny. W połowie XIX wieku, po przeniesieniu więzienia do Sieradza, budowla przeszła w ręce prywatne, a następnie została przebudowana na skład zbożowy. Na początku XX wieku obok spichrza zainstalowano młyn motorowy, a po wojnie na murach skrzydła zachodniego powstał magazyn zakładów włókienniczych.

Plan zamku w Pyzdrach zbliżony był do prostokąta o wymiarach 49,5 × 60,5 metrów. Układ obejmował cztery budynki ustawione wokół dziedzińca, których zewnętrzne ściany tworzyły ceglany mur o szerokości 1,5 do 1,8 metra. Mur ten wzmacniały 

fot. ZeroJeden, X 2002

przypory i niewielkie wieże. Funkcję reprezentacyjną pełnił dwutraktowy, zapewne trójkondygnacyjny pałac wzniesiony przy murze wschodnim, o wymiarach 48 x 15 metrów. Nad całością górowała graniasta wieża o planie zbliżonym do kwadratu. Obok wieży, w kurtynie zachodniej, umieszczono bramę prowadzącą do miasta.

W XVI wieku rozpoczęła się rozbiórka gotyckiej zabudowy, zapoczątkowana wyburzeniem domu południowego. Bramę zachodnią zastąpiono przejazdem wychodzącym w kierunku południowym, prowadzącym na teren gospodarczego przygródka. Przed 1564 rokiem rozebrano pałac królewski lub jego część, na murach którego wzniesiono kamienicę. Kolejne zmiany doprowadziły do niemal całkowitego zaniku średniowiecznej zabudowy zamku królewskiego.

W zachowanej grupie budynków niewiele pozostało śladów dawnych czasów. Dominuje tutaj zabudowa z XIX i XX wieku. Obecnie w zabudowaniach tych mieści się zakład produkcyjny i prawdopodobnie prywatne lokale mieszkalne.