Zamek w Nysie

ysa, jedno z najstarszych śląskich miast, w średniowieczu pozostawała w cieniu pobliskiego Otmuchowa, siedziby nadgranicznej kasztelani. Prawdopodobnie za panowania Bolesława Krzywoustego kasztelania otmuchowska przeszła w ręce biskupów wrocławskich, co potwierdza bulla papieża Hadriana IV z 1155 roku. Za czasów biskupa Jarosława (1198-1201) dobra biskupie powiększono o ziemię nyską, która, mimo prób przejęcia przez śląskich Piastów, pozostała własnością 

Południowa wieża, prawdopodobna pozostałość zamku, fot. ZeroJeden, V 2009

biskupów. Z czasem na bazie dawnej kasztelani utworzono biskupie księstwo nysko-otmuchowskie, z Nysą jako stolicą. Powiększone w 1342 roku o księstwo grodkowskie, „państwo biskupie” zniknęło z mapy Śląska w 1810 roku po sekularyzacji dóbr kościelnych.

Pierwotny dwór biskupi powstał w południowo-wschodniej części Nysy, a wzmianka o nim pojawia się w źródłach pisanych w 1260 roku. Prawdopodobnie była to budowla drewniana, nie posiadająca charakteru obronnego. W 1292 roku wzmiankowany jest już zamek, który rozbudowano w XIV wieku, włączając go w system fortyfikacji miejskich. Działania te związane były z biskupem Przecławem z Pogorzeli, który około 1350 roku otoczył miasto murami obronnymi z licznymi basztami, co było jednym z wielu przedsięwzięć obronnych podjętych w celu ufortyfikowania biskupiego Księstwa Nyskiego. Przypuszczalnie w drugiej połowie XIV wieku wzniesiono drugi, niższy pas murów obronnych, tzw. przedmurze. Jedyna droga do zamku prowadziła od strony miasta, od którego oddzielony był fosą.

Około 

Zamek w pierwszej połowie XVIII wieku według rysunku Fryderyka Bernarda Wernera

1459 roku obiekt został rozbudowany przez biskupa Jodoka Rożemberka. Według ówczesnych kronikarzy, była to wspaniała rezydencja. Skłócony z Wrocławiem biskup zamieszkał w Nysie i stąd zarządzał diecezją. Na nyski zamek przenieśli się także ordynariusze wrocławscy, dotąd przebywający w zamku otmuchowskim. Kolejny z biskupów, Jan Thurzo, w 1510 roku zbudował nową bramę umożliwiającą bezpośredni wjazd do zamku.

W 1524 roku Nysę strawił potężny pożar. Zniszczony zamek odbudował w stylu renesansowym biskup Jakub von Salza, a jego dzieło w drugiej połowie XVI wieku kontynuował Marcin Gerstmann. W wyniku tych prac powstało czteroskrzydłowe założenie z wewnętrznym dziedzińcem. Zamek w Nysie posiadał trzy wieże strzegące narożników północnego, zachodniego i południowego. Wszystkie zwrócone były w stronę miasta. W 1615 roku biskup Karol arcyksiążę Habsburg wzniósł w części południowo-zachodniej 

Pozostałości zamku w Nysie na zdjęciu z lat 1910-20

nowy pałac z okazałą salą przyjęć, gdyż dotychczasowe pomieszczenia nie spełniały jego arcyksiążęcych oczekiwań.

W czasach nowożytnych, gdy większą wagę zaczęto przykładać do walorów mieszkalnych a nie obronnych, stary zamek przestał wystarczać. Biskup Karol Waza około 1625 roku przystąpił do budowy nowej siedziby. Do końca XVII wieku powstał trzyskrzydłowy pałac, przejmując rolę biskupiej siedziby, a zabudowania starego zamku przeznaczono na zaplecze gospodarcze. Na początku XVIII pałac otrzymał czwarte skrzydło.

Po przejęciu północnej części Księstwa Nyskiego przez Prusy w 1742 roku, nowa rezydencja została przekazana w użytkowanie władzom wojskowym. Po sekularyzacji dóbr kościelnych przystąpiono do częściowej rozbiórki nyskiego zamku, który zaadaptowano na magazyny dla wojska. Wzniesiono nowe zabudowania o charakterze gospodarczym, oparte o południowo-wschodni odcinek murów obronnych z basztami.

Do naszych czasów zamek w Nysie przetrwał w mocno przekształconej formie. 

Zdjęcie lotnicze, fot. ZeroJeden, VII 2019

Zachował się zbudowany pod koniec XVII wieku piętrowy budynek dworu biskupiego, oddzielony fosą od centrum miasta. Zachowały się również dwie baszty gotyckie, zbudowane przypuszczalnie w XIV w. i przebudowane w późniejszych czasach. Jedna z nich sąsiaduje z zachowanym fragmentem ceglanego muru obronnego, w którego przyziemiu znajduje się półkolisty przepust nad odnogą Białej Głuchołaskiej, przepływającej w tym miejscu na teren miasta i tworzącej fosę.