Zamek w Krajence

amek w Krajence został prawdopodobnie wzniesiony na początku XV wieku przez wojewodę kaliskiego Andrzeja Danaborskiego. Miał prawdopodobnie regularny plan, otoczony stromymi skarpami, a od strony miasta posiadał fosę.

Do końca XV wieku miejscowość należała do Danaborskich. W 1541 roku Gertruda z Danaborskich wniosła miasto w wianie Januszowi Kościeleckiemu i to z tym faktem należy wiązać powstanie murowanego zamku w Krajence. Przyjmuje się, że wzniesiony został pod koniec pierwszej 

Przekrój pozamkowego budynku kościoła w Krajence, 'Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreise...', 1887

połowy XVI wieku. W pierwszym etapie powstało skrzydło zachodnie, niewielki odcinek kurtyny południowej oraz zachodnia część skrzydła północnego. Prawdopodobnie z pozostałych stron dziedziniec otaczała drewniana palisada. W XVI wieku Kościeleccy rozbudowali założenie zamkowe nadając mu cechy renesansowe. Podczas jednej z tych przebudów, pod koniec XVI wieku, nadbudowano wieżę.

Główny budynek zachodni powstał na planie nieregularnego czworoboku o wymiarach 9 x 23,7 metra. Był dwupiętrowy, podpiwniczony, nakryty dwuspadowym dachem. Wszystkie kondygnacje dzieliły się na dwa pomieszczenia: kwadratową izbę od północy i duże pomieszczenie od południa. Przyziemie i piwnice miały charakter gospodarczy, natomiast wyższe kondygnacje mieszkalno-reprezentacyjny. Na pierwsze piętro prowadziły z dziedzińca murowane z cegły zewnętrzne schody, a na drugie piętro prowadziły schody drewniane umieszczone w większej komnacie pierwszego piętra. Od zachodu do budynku dostawiona została ośmioboczna wieża. Jej piwnica dostępna była jedynie z otworu w stropie i służyła jako więzienie. Na pierwszym piętrze znajdowała się prawdopodobnie kaplica. Wszystkie izby w wieży były połączone z większymi salami skrzydła zachodniego. Na poziomie przyziemia obok przejścia znajdowały się schody umieszczone w grubości muru wieży prowadzące do latryny na półpiętrze. Podwieszone latryny posiadały także północne komnaty pierwszego i drugiego piętra. Znacznie mniejsze skrzydło północne miało charakter gospodarczy. Prawdopodobnie obok budynków murowanych były także budynki drewniane lub 

Zamek na zdjęciu lotniczym, fot. ZeroJeden, IV 2023

szachulcowe. Wjazd do zamku prowadził od północy od strony podzamcza, na terenie którego umiejscowione były stajnie mieszkania służby itp. Całość otaczała nawodniona fosa, której wody spiętrzał pobliski młyn. Obiekt miał typowe cechy późnogotyckie. Jednotraktowy układ pomieszczeń, zewnętrzne schody, nieotynkowane elewacje, zenderówkowe dekoracje, nadwieszane latryny, schody w grubości muru oraz gotycką technikę wznoszenia murów.

W drugiej połowie XVI wieku, pod koniec życia Janusza Kościeleckiego lub już za rządów jego synów, parkan zastąpiono ceglanym murem zamykając cały obwód. Do wschodniej kurtyny od strony dziedzińca dostawiono budynek. Kolejny budynek powstał przy murze północnym po wschodniej stronie bramy. Zachodnią część skrzydła północnego nadbudowano o jedno piętro. Wprowadzono niewielkie zmiany podziału pomieszczeń pięter skrzydła zachodniego. Zmianie uległa komunikacja skrzydła, gdzie w miejsce schodów powstała ośmioboczna klatka schodowa łącząca wszystkie kondygnacje łącznie z poddaszem. 

Zamek na zdjęciu lotniczym, fot. ZeroJeden, IV 2023

Wieżę nadbudowano o trzy kondygnację mające rzut ośmioboku. Zarówno wieżę jak i klatkę schodową nakryto hełmami. Dachy skrzydła północnego były pogrążone, ale nie wiadomo czy zwieńczono je attyką.

Po Kościeleckich zamek należał do Grudzińskich, a potem do Działyńskich. W 1615 roku Krzysztof Kościelecki sprzedał Krajenkę Zygmuntowi Grudzińskiemu. Nowy właściciel przystąpił do rozbudowy zamku. Prawdopodobnie rozebrano skrzydło wschodnie wznosząc na jego miejscu nowy, większy budynek, który był dwupiętrowy i podpiwniczony. W przyziemiu znajdowały się sklepione stajnie, a na wyższych kondygnacjach komnaty mieszkalne. Skrzydło to skomunikowano ze skrzydłem zachodnim poprzez skrzydło północne. Około 1625 roku Grudzińscy nabyli zamek w Złotowie, który stał się ich główną siedzibą. Podczas potopu szwedzkiego zamek w Krajence nie oparł się zniszczeniu, z którego w dawnej formie już się nie podniósł. Po kapitulacji w Ujeździe w 1655 roku wojewoda poznański Andrzej Karol Grudziński na zamku w Złotowie podejmował 

fot. ZeroJeden, VII 2009

króla szwedzkiego Karola X Gustawa. Po roku, gdy Grudziński zmienił swe polityczne sympatie, Szwedzi z zemsty zniszczyli złotowski zamek. Po zakończeniu ""potopu"" i uzyskaniu przebaczenia od króla Jana Kazimierza, zamek w Krajence ponownie stał się główną rezydencją Grudzińskich. Podjęto prace mające na celu unowocześnienie funkcjonowania zamku. Skrzydło zachodnie zostało przebudowane poprzez wprowadzenie nowego podziału pomieszczeń. Zlikwidowano zewnętrzną klatkę schodową, a w jej miejsce powstały schody wewnętrzne.

Pod koniec XVII wieku dobra złotowskie stały się własnością Działyńskich. Ponieważ nie mieszkali w Krajence, a majątek wydzierżawiali, zamek zaczął podupadać. W 1743 roku zamek w Krajence stał się własnością hrabiego Aleksandra Józefa Sułkowskiego. Wzdłuż muru południowego powstał nowy dwukondygnacyjny budynek, zapewniający lepszą komunikację pomiędzy skrzydłami wschodnim i zachodnim. Prawdopodobnie w tym czasie od strony dziedzińca dostawiono do skrzydeł zachodniego i północnego arkadowe 

fot. ZeroJeden, VII 2009

krużganki.

W 1774 roku zachowany jeszcze zachodni dom mieszkalny został przebudowany na kościół przez Annę Sułkowską. W skrzydle zachodnim wyburzono wszystkie ściany i stropy, część okien powiększono, inne zamurowano. Wykonano nową więźbę dachową i dach oraz przerobiono elewację. Być może wykorzystując częściowo skrzydło południowe, dobudowano do kościoła kruchtę wschodnią i zakrystię. Wieża została zaadaptowana na dzwonnicę, a w jej przyziemiu powstała kaplica. Pozostałe skrzydła zamku zostały rozebrane.

Ostatnie prace remontowe przeprowadzono w latach 1958-1961. Do dziś zamek spełnia funkcje sakralne. Prócz przebudowanego skrzydła zachodniego zachował się ponad 20-metrowej długości mur południowy. Podczas prac archeologicznych odkryto relikty murów pozostałych skrzydeł zamku.