Zamek w Grudziądzu

oczątki krzyżackiego osadnictwa w Grudziądzu sięgają co najmniej 1243 roku, kiedy to legat papieski przekazał Zakonowi Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego część ziemi chełmińskiej, obejmującą również istniejący na wzgórzu zamkowym gród, być może jeszcze z czasów pruskich lub słowiańskich. Kilkanaście lat po zakończeniu pierwszej wojny ze Świętopełkiem ustanowiona została w Grudziądzu komturia, a około roku 1260 rozpoczęła się budowa murowanego zamku obronnego. Prace trwały co najmniej do 1299 roku, kiedy ukończono kaplicę zamkową, choć niektórzy badacze wskazują na kontynuację budowy zachodniego skrzydła zamku jeszcze na początku XIV wieku. Zamek był w pełni funkcjonalny w trzeciej dekadzie XIV wieku, kiedy to stał się kwaterą wielkiego mistrza 

Panorama miasta i zamek na sztychu Erika Dahlbergha z dzieła Samuela Pufendorfa 'De rebus a Carolo Gustavo gestis', 1656 rok

Wernera von Orseln.

Zamek w Grudziądzu, wzniesiony przez Krzyżaków około połowy XIII wieku na wysokim wzgórzu skarpy wiślanej na północ od miasta, stanowił jedną z silniejszych twierdz zakonnych. Usytuowany na wzgórzu o długości 170 metrów i szerokości 70 metrów, górował nad Wisłą, wznosząc się około 60 metrów ponad poziom rzeki. Wzgórze oddzielone było od sąsiednich terenów naturalnymi parowami i głębokim przekopem. W północnej części wzniesiono zamek wysoki, a w południowej rozwinęło się przedzamcze.

Zamek wysoki założono na planie nieregularnego czworoboku. Główne skrzydło znajdowało się w południowej części zamku i miało cztery kondygnacje oraz piwnice. Mieściło ono przejazd bramny, a na parterze znajdowało się więzienie oraz magazyny. Na pierwszym piętrze w zachodniej 

Wieża Klimek w okresie międzywojennym

części mieścił się refektarz, a we wschodniej kaplica konwentu, pomiędzy nimi znajdowało się małe pomieszczenie dla obrony bramy wjazdowej oraz kapitularz. Drugie skrzydło mieszkalne wznosiło się wzdłuż południowej części muru zachodniego, z którego prowadził kryty ganek do gdaniska. Skrzydła od strony dziedzińca połączone były krużgankami, a od zewnątrz całość otaczałmiędzymurze.

W narożniku północno-zachodnim znajdowała się potężna wolnostojąca wieża zwana Klimkiem. Miała ona kształt walca o średnicy około 9 metrów oraz wysokość około 30 metrów. Wejście prowadziło przez drewniany pomost z ganku muru obwodowego. Do pomieszczeń w górnych partiach wieży prowadziły kręte schody kamienne. Szyb więzienny podzielony sklepieniem znajdował się w dolnej części wieży. Mury Klimka, o grubości 3,2 metra, zdobione były dekoracją z glazurowanych cegieł w formie naprzemiennych pasów z cegieł naturalnych i szkliwionych na zielono. Wieża pełniła funkcję ostatniej obrony, więzienia, punktu obserwacyjnego i sygnalizacyjnego, 

Południowa ściana zamku, rys. G.B.Jacobiego z 1848 roku

a także magazynu. Niektórzy badacze sugerują, że Klimek mógł powstać wcześniej jako dzwonnica kościoła katedralnego cystersów.

Kolejne skrzydła znajdowały się przy północnym i wschodnim murze. Skrzydło północne mieściło pomieszczenia gospodarcze: kuchnię i piekarnię. Skrzydło wschodnie w parterze wykorzystywane było na browar i mieszkania służby, a na pierwszej kondygnacji znajdowało się dormitorium braci zakonnych.

W 1338 roku osunęła się skarpa od strony Wisły, niszcząc podzamcze oraz skrzydło zachodnie zamku wysokiego, które niedługo potem odbudowano. W 1388 roku osunięcie skarpy spowodowało zawalenie się gemachu komtura, prawdopodobnie zachodniego skrzydła zamku. Wraz z jego odbudową ukształtowały się przedzamcza i ich zabudowa gospodarcza.

W bitwie pod Grunwaldem zginął komtur grudziądzki Wilhelm von Helfenstein. W maju 1411 roku w lochach zamku osadzono chorążego ziemi chełmińskiej Mikołaja z Ryńska, oskarżonego o zbyt wczesne zwinięcie chorągwi w 

Zdjęcie lotnicze, fot. ZeroJeden, VII 2020

bitwie.

Zamek od miasta oddzielony był dwoma podzamczami. Jedno otaczało zamek od wschodu i północy, a także początkowo od strony Wisły, drugie znajdowało się od południa i przez nie prowadził główny dojazd do zamku wysokiego. Południową część przedzamcza wytyczono najwcześniej, prowadziła tędy droga z miasta. Wzdłuż drogi ustawiono dwa budynki gospodarcze. Wjazd na teren chroniła wieża, a na styku z przedzamczem wschodnim znajdowała się druga brama, zwana Fijowską. Most oparty na filarach łączył przedzamcze południowe z zamkiem wysokim. W sąsiedztwie zamku wysokiego w połowie XIV wieku zbudowano parterowy dom komtura.

Po pierwszym pokoju toruńskim Grudziądz znalazł się w granicach Polski, jednak wkrótce wrócił we władanie Krzyżaków. Podczas wojny trzynastoletniej w 1454 roku został opanowany przez wojska Związku Pruskiego i ostatecznie, po drugim pokoju toruńskim, umiejscowiony w granicach polskich. Zamek pełnił funkcję siedziby starostów grodowych.

Podczas potopu szwedzkiego w 1655 roku zamek poddał się 

Litografia nieznanego autora, Widok Grudziądza, Przyjaciel Ludu 1839

Szwedom po krótkim ostrzale. W latach 1655-1656 zamek był rezydencją królowej Szwecji Hedwig Eleonory. W 1659 roku zamek i miasto odzyskały wojska Lubomirskiego. W 1703 Szwedzi ponownie zniszczyli i splądrowali wnętrza zamkowe.

Po rozbiorach Polski zamek przeszedł na własność państwa pruskiego. W 1795 roku wykorzystywany był na mieszkania oficerskie, ale w 1801 roku Fryderyk Wilhelm III zarządził rozbiórkę warowni. Rozbiórka trwała przez kolejne pięć lat, oparła się jej tylko wieża Klimek. W 1807 roku wojska Napoleona wykorzystały wieżę jako stanowisko ogniowe, co doprowadziło do zniszczenia jej górnej partii przez pruską artylerię.

W 1839 roku władze miasta postanowiły założyć w miejscu zamku park. W 1945 roku wycofujące się wojska niemieckie wysadziły wieżę Klimek w powietrze. W 1956 roku usypano z gruzu i fragmentów wieży kopiec w miejscu zamku. W 2014 roku dokonano rekonstrukcji wieży na średniowiecznym fundamencie.

Obecnie zachował się skromny odcinek parteru skrzydła południowego, fragmenty murów obwodowych parchamu i przedzamcza, fundamenty i filary sklepień piwnic zamkowych, pozostałości domu 

Wieża zamkowa na widokówce z 1920 roku

komtura, studni i pomieszczeń gospodarczych. Pamiątkami po zamku są również terakotowe płaskorzeźby wmurowane w zachodnią ścianę kościoła farnego oraz część ołtarza z dawnej kaplicy.

Pokaż na mapie