amek w Działdowie został wzniesiony przez Krzyżaków, którzy pod koniec XIII wieku nabyli ten teren od biskupa chełmińskiego, doceniając jego strategiczne położenie na pograniczu mazowiecko-pruskim. Budowę pierwszej umocnionej strażnicy rozpoczęto prawdopodobnie około 1306 roku, choć dokładna lokalizacja nie została jednoznacznie ustalona. Około 1340 roku Krzyżacy przystąpili do budowy murowanego zamku, co miało związek z wytyczeniem nowej granicy pomiędzy państwem zakonnym a Mazowszem w 1343 roku.
Warownia została wzniesiona na niewielkim, morenowym wzgórzu, sztucznie uformowanym. Otaczały go podmokłe łąki, a od południa wody rzeki Działdówki. Zamek powstał na planie kwadratu o boku 46 metrów. Główny budynek stanął wzdłuż muru południowo-wschodniego. Miał plan wydłużonego prostokąta o wymiarach 46x12 metrów. Wzniesiony został z cegły na fundamencie z kamienia narzutowego. Był dwukondygnacyjny, podpiwniczony, nakryty dwuspadowym dachem. Na parterze mieściły się pomieszczenia gospodarcze, między innymi kuchnia z wielkim okapem. Pierwsze piętro miało charakter reprezentacyjny, znajdowały się tu zapewne refektarz oraz kaplica pod wezwaniem św. Katarzyny. Komunikację zapewniał dostawiony od strony dziedzińca drewniany krużganek. Wjazd do zamku prowadził od zachodu przez most, wsparty na ceglanych
Plan zamku według Conrada Steinbrechta, 'Die Ordensburgen der Hochmeisterzeit in Preussen...', Berlin 1920
filarach, przerzucony nad dziewięciometrową fosą. Obok bramy, w narożniku zachodnim, znajdowała się wieża na planie kwadratu o boku 14 metrów, wysunięta przed lico muru.
Początkowo zamek w Działdowie był siedzibą prokuratora i podlegał komturowi w Ostródzie. W roku 1376 miasto i budowany zamek zostały zniszczone przez najazd litewskiego księcia Kiejstuta. Prawdopodobnie po tym wydarzeniu postanowiono rozbudować i umocnić graniczną warownię. Zapewne z powodu powiększenia załogi wzniesiono wzdłuż muru południowo-zachodniego wąski budynek. W roku 1383 zamek podniesiono do rangi siedziby wójta, co spowodowało jego dalszą rozbudowę. Przy murze północno-wschodnim powstało kolejne skrzydło o charakterze gospodarczo-mieszkalnym. Północny narożnik założenia został wzmocniony przez ustawioną skośnie ceglaną basztę. Od strony wjazdu wzniesiono drugi mur, dzięki czemu powstał 5-metrowej szerokości parchan. Główne południowe skrzydło zostało nadbudowane. Najwyższa
Zamek w Działdowie w latach 20. XX wieku
kondygnacja, jak w większości krzyżackich zamków, posiadała strzelnice i jednocześnie służyła jako spichlerz. Pomieszczenia pierwszego piętra otrzymały nowe sklepienia gwieździste. W północnym narożniku kaplicy umieszczono wąskie schody, ukryte w grubości muru, prowadzące na poddasze. Elewacje budynku zostały ozdobione dekoracją zendrówkową, a jego krótsze boki zwieńczono trójkątnymi szczytami ze sterczynami i pięcioma ostrołukowymi blendami. Dziedziniec zamkowy został wybrukowany. Od strony południowo-zachodniej na styku z miastem znajdowało się przedzamcze o typowo gospodarczym charakterze. Posiadało własne umocnienia w postaci muru i wieży w narożniku północnym.
W czasie wielkiej wojny pomiędzy Zakonem i Polską, w roku 1410, maszerujące na Malbork wojska polsko-litewskie zajęły w lipcu zamek w Działdowie bez walki. Obsadzony załogą księcia mazowieckiego Ziemowita już we wrześniu został podstępem odzyskany przez Krzyżaków. Podczas wojny trzynastoletniej zamek w roku 1454 zajęty został
Plan zamku według Conrada Steinbrechta, 'Die Ordensburgen der Hochmeisterzeit in Preussen...', Berlin 1920
przez konfederatów Związku Pruskiego. Rok później pod Działdowo dotarły oddziały krzyżackie pod dowództwem komtura Ulryka von Isenhofen. Zajęły miasto i dnia 18 lutego 1455 przystąpiły do szturmowania zamku, jednak poniosły ogromne straty. Pomimo to dowodzący obroną Klauko z Wierzbowa poddał zamek. Ostatnie działania zbrojne w rejonie zamku miały miejsce w latach 1519-20 podczas wojny polsko-krzyżackiej. W kwietniu 1520 roku, podczas zdobywania go przez wojska polskie, zamek został poważnie uszkodzony, a przedzamcze całkowicie zniszczone.
Po sekularyzacji Zakonu w roku 1525 Działdowo znalazło się w Prusach Książęcych i stało się siedzibą książęcego starosty. Zniszczenia wojenne naprawiono, odbudowując zamek w stylu renesansowym. Obiekt zachował układ gotycki, jednak przekształcono go w rezydencję, tracąc militarne znaczenie.
Podczas wojen napoleońskich zamek został zdewastowany i popadł w ruinę. W roku 1850 rozebrano skrzydła boczne oraz
Elewacje od strony dziedzińca
wieżę. Pożar z roku 1868 dopełnił dzieła zniszczenia. W roku 1908 pozostałości zamku przejęło Pruskie Ministerstwo Rolnictwa i zaadaptowało je na spichlerz. Wykonano wówczas nowy dach i częściowo zabezpieczono mury. Po zakończeniu I wojny światowej Działdowo znalazło się w granicach Polski. W okresie międzywojennym obiekt był użytkowany przez gminę ewangelicką. W roku 1945 zamek został poważnie uszkodzony przez ostrzał artyleryjski. W latach 50-tych XX wieku przeprowadzono badania archeologiczne i architektoniczne. W roku 1973 rozpoczęto rekonstrukcję zachowanego skrzydła zachodniego, a w późniejszym czasie odtworzono skrzydło południowo-zachodnie nadając mu współczesną formę oraz nadbudowano wieżę przybramną.
Z dawnej krzyżackiej warowni zachowały się: skrzydło zachodnie, mur obwodowy od strony zachodniej i północnej, baszta północna, fragment bramy i dolna partia
Panorama Działdowa z 1684 roku według Christopha Johanna Hartknocha
wieży przybramnej. W głównym budynku zachowało się kilka pomieszczeń. W piwnicach znajduje się sala z krzyżowym sklepieniem wspartym na masywnym czworokątnym filarze. Na parterze sala ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym, wspartym na ośmiobocznym filarze granitowym. Na piętrze dwie komnaty sklepione gwieździście, dawny refektarz i kaplica. Podczas prac archeologicznych odkryto studnię o średnicy 2,5 m i kamienną cysternę na wodę o wymiarach 2,5 x 6 m.
Włącz 3D
mek 
