Zamek w Dębnie

 Dębnie, na jednym z pierwszych wzgórz Pogórza Karpackiego, wznosi się gotycki zamek. Pierwsza wzmianka o wsi Dębno pochodzi z dokumentu z 1264 roku, kiedy to książę Bolesław Wstydliwy nadał ją komesowi Świętosławowi herbu Gryf, późniejszemu kasztelanowi wiślickiemu. Wówczas na miejscu obecnego zamku znajdował się drewniany gród otoczony wałem i fosą.

Około 1352 roku właścicielem wsi został kasztelan lubelski i sądecki, Piotr Odrowąż. Z jego inicjatywy odbudowano spalony na początku XIV wieku gród. Wzniesiono kamienną wieżę, tzw. kamienicę, oraz kaplicę w obrębie podwyższonych wałów wzmocnionych kamienną okładziną. W 1455 roku Dębno w wyniku spadku otrzymał Jakub Odrowąż, który przyjął nazwisko Dębski. Około 1470 roku rozpoczął on budowę nowej rezydencji, wykorzystując fragmenty murów zameczku Piotra. Wzniesiono ceglano-kamienną budowlę obronną, składającą się z trzech odrębnych budynków z drewnianymi gankami i stromymi czterospadowymi dachami skupionych wokół dziedzińca. Od północy dziedziniec zamykał mur kurtynowy z otworem wejściowym i małym budynkiem przybramnym. Wzgórze zamkowe zostało otoczone wałem umocnionym częstokołem oraz fosą ze zwodzonym mostem. Droga do zamku prowadziła od strony wschodniej. Budowę ukończono w 1480 

rys. Jan Matejko, 1865

roku. Jakub Dębiński herbu Odrowąż, kasztelan krakowski i kanclerz wielki koronny, wzniósł zamek z kamienia i cegły.

Zamek ma plan nieregularny, zbliżony do prostokąta. Wszystkie cztery skrzydła mają po dwie jednotraktowe kondygnacje. W narożach skrzydła zachodniego znajdują się dwie baszty – okrągłe w dolnej części, a ośmiokątne w górnej. W skrzydle tym na pierwszym piętrze znajdują się pomieszczenia mieszkalne i reprezentacyjne, a na parterze komnata Koncertowa. Wschodnie skrzydło posiada w elewacjach północnej i południowej wykusze. Do wschodniej ściany tego skrzydła dostawiony był wieloboczny budynek, prawdopodobnie kaplica. Na dziedzińcu znajduje się studnia.

W 1583 roku Dębińscy sprzedali wieś Węgrowi Ferencowi Wesseliniemu, sekretarzowi i szambelanowi króla Stefana Batorego. Nowy właściciel odnowił zamek po pożarze i zmodernizował go w stylu późnorenesansowym. Budynki zostały otynkowane i ozdobione sgraffitową dekoracją, a budynek bramny otrzymał attykę. W 1608 roku synowie Ferenca sprzedali zamek Janowi Fraksztynowi, który w 1630 roku odsprzedał go księżnej Teofili z Tarłów Ostrogskiej. Księżna i jej brat dokonali wielu zmian, dobudowując przybudówkę zwaną skarbcem pomiędzy skrzydłami zachodnim i południowym oraz rozbudowując budynek przybramny, tworząc skrzydło północne. Zewnętrzne elewacje zostały podparte skarpami. Na początku XVIII wieku Anna Tarłowa zleciła wykonanie nowego barokowego portalu wejściowego do zamku.

W roku 1759 dobra dębińskie przeszły na rzecz synów Franciszki Tarłówny, żony Wawrzyńca Lanckorońskiego. 

zdjęcie lotnicze, fot. ZeroJeden, VII 2020

Około 1777 r. Maciej Lanckoroński miał zburzyć gotycką kaplicę zamkową. Około 1790 roku Dębno stało się własnością rodziny Rogowskich, a następnie jako wiano Teresy Rogowskiej własnością jej męża Jana Rudnickiego.

Kolejnymi właścicielami byli Wesselini, w XVIII wieku Tarłowie, Lanckorońscy, Rogowscy i Rudniccy. W XIX wieku zamek został uszkodzony przez pożar, który zniszczył głównie wnętrza. W 1831 roku w zamku ukrywali się uczestnicy powstania listopadowego.

Od 1835 roku Dębno należało do Jastrzębskich herbu Ślepowron, którzy władali zamkiem do 1945 roku. Dokonali oni adaptacji obiektu w duchu romantyzmu, wznosząc krenelaż nad kurtyną wejściową i nakrywając całość budowli spłaszczonymi dachami. Wnętrza zamkowe zostały wyposażone w meble i stolarkę w neogotyckim stylu. Wokół wzgórza powstały stawy rybne z groblami i park krajobrazowy. Podczas pierwszej wojny światowej w zamku funkcjonował szpital polowy. We wrześniu 1939 roku wieś opanowali Niemcy, a zamek stał się siedzibą władz okupacyjnych.

Po 

fot. ZeroJeden, VIII 2005

wojnie zamek w Dębnie został przejęty na rzecz Skarbu Państwa. W latach 1970-1978 został odrestaurowany i od tego czasu mieści się w nim filia Muzeum Okręgowego w Tarnowie.

Obecnie zamkowe założenie składa się z czterech piętrowych ceglanych budynków osadzonych na kamiennych podmurówkach zwieńczonych dachami z czerwonej dachówki. Otaczają one dziedziniec ze studnią i gankami. Wejście na dziedziniec prowadzi przez późnobarokowy portal w murze kurtynowym zwieńczonym krenelażem. Od strony zachodniej zamku znajdują się dwie narożne baszty na kamiennych cokołach. Ściany budynków ozdobione są rombami z czarno palonej cegły tzw. zendrówki. Ściany dwóch wykuszy skrzydła wschodniego pokrywa ozdobna kamieniarka, okna i drzwi posiadają zdobione obramienia.