Zamek w Dąbrównie

 przesmyku między Jeziorem Wielkim Dąbrowskim a Jeziorem Małym Dąbrowskim, na terenie kontrolowanym we wczesnym średniowieczu przez pruskie plemię Sasinów, znajdują się pozostałości zamku krzyżackiego. W miejscu dzisiejszego Dąbrówna funkcjonowała wówczas drewniana pruska osada.

W drugiej połowie XIII wieku gród ten został zdobyty przez Krzyżaków, którzy zbudowali tutaj drewniano-ziemną strażnicę zwaną Ilienburg. Nazwa ta wywodzi się ze staropruskiego ""Ilgis"", oznaczającego ""długi"".

Zameczek wzniesiony w 1319 roku przez komtura dzierzgońskiego Lutera Braunchweiga z inicjatywy wielkiego szatnego Luthera von Braunschweig, początkowo pełnił funkcję siedziby wójta krzyżackiego. 

Zamek w Dąbrównie na fotografii z początku XX wieku

Badania archeologiczne odsłoniły fundamenty tego założenia, o wymiarach 25x25 metrów. Warownia otrzymała murowane budynki oraz trwałe ceglane fortyfikacje, i wraz z lokowanym w 1326 roku miastem pełniła odtąd funkcję siedziby wójta krzyżackiego.

Początkowo wójtowie na zamku byli podlegli komturowi w Dzierzgoniu, a po 1340 roku komturowi w Ostródzie.

Dogodne położenie przy szlaku handlowym prowadzącym z Gdańska i Elbląga na Mazowsze sprzyjało rozwojowi osady. Wkrótce jednak dochodzi do wydarzeń, które uniemożliwiają dalszą ekspansję gospodarczą miasta. Pożar, jaki trawi część zabudowy miejskiej w 1405 roku oraz wielka wojna polsko-krzyżackiej i obecność w pobliżu miasteczka armii Władysława Jagiełły.

Wojska polskie podążające pod Grunwald spaliły i kompletnie zrujnowały zamek w 1410 roku. Po zaledwie trzech godzinach miasto zostaje zdobyte, i wraz z zamkiem złupione oraz puszczone z dymem, a jego mieszkańcy w znacznej części wymordowani. Podczas najazdu 

Zamek na widokówce z 1910 roku

polskiego giną od płomieni również ci, którzy wcześniej schronili się w miejscowym kościele.

Nie wiadomo, czy po odejściu wojsk królewskich zamek wciąż nadawał się do zamieszkania, i czy jest wykorzystywany jako siedziba urzędników krzyżackich. Przypuszczalnie jednak jeszcze w XV wieku lub dopiero u progu wieku XVI zostaje on opuszczony, a jego funkcje przejmuje nowe założenie obronne, wzniesione w północnej części organizmu miejskiego. Z krótkich zapisków archiwalnych wynika, że około 1508 roku wykonywano tu prace budowlane przy obiekcie warownym. Z innych zapisków wynika, że w 1516 roku zamek był już wybudowany.

Po sekularyzacji państwa krzyżackiego (1525) Dąbrówno staje się częścią Prus Książęcych, a krzyżacka do niedawna warownia pełni odtąd funkcję siedziby starosty. Pierwszym starostą w Dąbrównie zostaje Otto von Trenken (1525-26), a po nim urząd ten pełni Hans von Gablenz (1526-40), następnie Friedrich von Oelsnitzi i jego syn Quirin 

Relikty murów skrzydła południowego, fot. ZeroJeden, V 2004

(1540-72). Z inicjatywy tych ostatnich na murach dworu krzyżackiego powstaje nowy piętrowy budynek w konstrukcji ceglanej.

W latach 1526-1540 zamek należy do Hansa von Gablentza, od 1544 do 1572 – do rodziny Olesnitzów, a od 1572 roku aż do 1831 roku do Finck von Finckensteinów. W 1572 roku Feliks Finck von Finckenstein nabywa od Quirina von Oelsnitz prawo do dysponowania dziedzicznym starostwem. Odtąd aż do 1831 Dąbrówno, a wkrótce również Iława, Szymbark i podlegające ich administracji ziemie wchodzą w skład wielkiego majątku von Finckensteinów, obejmującego obszar o powierzchni ponad 14 tysięcy hektarów. Aż do początku XVIII wieku ich rodową siedzibą jest zamek w Dąbrównie, który w latach 1693-96 z inicjatywy Ernsta Fincka von Finckensteina otrzymuje wystrój barokowy, a jego układ powiększa się o dwukondygnacyjne skrzydło wschodnie i skrzydło południowe. Przebudowa nadała zespołowi charakter barokowy. Wzniesiono skrzydło wschodnie i południowe, także przy średniowiecznych murach miejskich dobudowano nowy budynek.

Z 

Zachodnia elewacja zamku w 1958 roku, fot. E.Waligóra z archiwum WO SOZ

czasem ekonomiczna potęga rodziny von Finckenstein słabnie i pojawiają się pierwsze duże problemy finansowe. Aby utrzymać wielkie dobra, a wśród nich zamek w Szymbarku (pełniący wówczas funkcję rodowej siedziby), właściciele Dąbrówna zmuszeni są w 1831 roku sprzedać prawa do miasta.

Po przejściu w ręce von Megenbornów pozostawał ich własnością do 1880 roku. W latach osiemdziesiątych XIX wieku przebudowano wnętrza. W wieku XX należał do Straussów. W 1922 roku zburzono bramę miejską wchodzącą w skład zabudowy zamku. Ostatnia przebudowa miała miejsce w latach 1929-1931.

W czasie ostatniej wojny zamek został zniszczony. Nie został już odbudowany. Do 1968 roku częściowo zachowało się skrzydło południowe. Rozbiórka pozostałości ocalałych murów ma miejsce w 1968.

Zamek krzyżacki (północny) wzniesiono na planie kwadratu o bokach 25x25 metrów. W okresie średniowiecza było to założenie jednoskrzydłowe, z domem mieszkalnym o wymiarach około 14x26 metrów. Jego fortyfikacje stanowił mur obronny i wieża bramna, oraz być może baszta łupinowa usytuowana w narożniku północno-wschodnim. Mury obronne krzyżackiej warowni włączone były w system umocnień miejskich.

Za czasów von Finckensteinów zamek rozbudowano, a fasady nowej rezydencji pokryto dekoracyjnymi tynkami. Dziedziniec pałacu odgrodzono od miasta. W ogrodzeniu wzniesiono kilka paradnych bram z herbami, za pałacem założono obszerny park na wzór francuski, z gazonami i alejami. W cieplarni pałacowej hodowano egzotyczne drzewa, 161 drzew pomarańczy, 15 laurów, 96 rozmarynów, cyprysy i inne. 

Zamek w Dąbrównie na fotografii z końca XIX wieku

Ogród ozdobiono fontanną.

Z drewnianej krzyżackiej warowni nie pozostały do naszych czasów żadne ślady poza ukrytymi pod kopcem ziemnym fragmentami brukowanej posadzki i resztkami spalonego drewna. Kopiec ów, na którym postawiono pomnik poległych w czasie I WŚ, znajduje się przy ul. Powstańców, w pobliżu jeziora Dąbrowa Mała. Niewiele więcej ocalało z zamku XV-wiecznego. Na powierzchni zachowały się jedynie nikłe fragmenty murów zewnętrznych, a pod ziemią – częściowo zasypane piwnice.