Zamek w Bytowie

amek w Bytowie powstawał w okresie narastającego napięcia między Krzyżakami a Polską. Wstępne prace rozpoczęto w 1390 roku, a główne prace budowlane, prowadzone w latach 1398-1406, nadzorował Mikołaj Fellenstein. Zamek ulokowano w sąsiedztwie miasta na północno-zachodniej części morenowego cypla, na wzgórzu o stromych zboczach otoczonym podmokłymi łąkami.

Pod budowę zamku podwyższono istniejące wzniesienie na podmokłym terenie. Sam zamek wzniesiono na planie prostokąta o wymiarach 70x49m. Obwód murów wykonano z nieobrobionych kamieni polnych, a ich grubość u podstawy wynosiła 3 metry. Mury obwodowe miały ponad 10m wysokości. Wzdłuż murów biegł ceglany 

Zachodni narożnik dziedzińca, fot. ZeroJeden, X 2002

chodnik dla straży z drewnianym daszkiem krytym dachówką. Co 1,5m posiadał otwory strzelnicze rozszerzone w stronę dziedzińca, co ułatwiało obrońcom strzelanie w kierunku ewentualnych napastników. Narożniki muru wzmocniono trzema basztami cylindrycznymi i jedną czworoboczną wysuniętymi przed jego lico. W narożniku północno-wschodnim wzniesiono kwadratową Basztę Prochową, a w pozostałych narożnikach okrągłe: Basztę Młyńską od zachodu, Folwarczną (Polną) od wschodu i Różaną od południa. Baszty przystosowane były do użycia broni palnej, zarówno ręcznej w postaci hakownic, jak i dział. Ponadto poza murem zachodnim znajdowała się wieża zwana Gdaniskiem, pełniąca rolę punktu obserwacyjnego, a także latryny, do której prowadził drewniany ganek wsparty na kilku słupach. W kurtynie wschodniej usytuowano czworoboczną wieżę bramną o wymiarach 9×7,5m. Większą częścią swego obwodu wchodziła ona na dziedziniec. Nad przejazdem posiadała zapewne kilka kondygnacji, do których prowadziły ukryte w grubości muru schody. Bramę poprzedzał most zwodzony przerzucony nad suchą fosą oraz niewielka brama zewnętrzna. Zamek jest kamienno-ceglany, w dolnych partiach użyto do jego budowy kamienia z okolicznych pól, w górnej części - cegły. Od strony wschodniej znajdowało się przedzamcze chroniące wjazd do zamku.

Zamek posiadał jeden budynek mieszkalny, Dom Zakonny zwany ""prawym domem"", który przylegał do północnego muru obwodowego i zajmował około 4/5 jego długości. Budynek wzniesiono na planie prostokąta o wymiarach 36x11m. Posiadał trzy kondygnacje 

Zamek w 1948 roku

i w całości był podpiwniczony. Piwnice posiadały sklepienia kolebkowe i były wykorzystywane głównie jako magazyny. W pomieszczeniach przyziemia znajdowała się piekarnia oraz izby mieszkalne dla knechtów. Na piętrze były najbardziej okazałe zamkowe pomieszczenia. W narożniku zachodnim umieszczono refektarz z okazałym krzyżowym sklepieniem. Obok była prywatna komnata prokuratora. W następnej sali, także zwieńczonej krzyżowym sklepieniem i ozdobionej barwnymi polichromiami, znajdowała się kaplica. Kolejne dwa pomieszczenia zajmowali rycerze zakonni. Pomieszczenia mieszkalne i refektarz posiadały wykusze latrynowe. Wejście do komnat prowadziło z drewnianego krużganka przez ozdobne portale. Nad piętrem mieszkalnym znajdowało się wysokie poddasze, które służyło jako magazyn zboża. Wzdłuż zewnętrznego muru biegł ganek dla straży z otworami strzelniczymi łączący dwie narożne baszty. Wejście na poddasze zapewniała spiralna klatka schodowa ulokowana w narożniku południowo-zachodnim. Budynek był nakryty dachem dwuspadowym. Zamek był siedzibą 

fot. ZeroJeden, X 2002

bytowskich prokuratorów krzyżackich.

W 1410 roku został opanowany przez wojska Władysława Jagiełły, ale po zawarciu pokoju toruńskiego został oddany zakonowi. W 1433 zamek oblegają husyci powodując spore zniszczenia. Po wojnie trzynastoletniej dostał się ponownie w ręce polskie i król Kazimierz Jagiellończyk oddał go w lenno księciu pomorskiemu Erykowi II. Książęta pomorscy mieli tu swoją siedzibę do 1637 roku. Około roku 1500 książę Bogusław X rozpoczyna prace fortyfikacyjne wokół zamku. Powstają ziemne umocnienia z palisadą oraz bastiony dla dział. Wykopana zostaje druga fosa i rozbudowana brama wjazdowa do zamku. Kolejny książę Barnim IX w roku 1540 wznosi Dom Letni zlokalizowany prawdopodobnie w pobliżu zamkowej kuchni. W tym okresie bytowski zamek stał się drugą po Szczecinie siedzibą książąt pomorskich. Doprowadziło to w latach 1560-70 do przebudowy obiektu mającej na celu przekształcenie gotyckiej warowni w renesansową rezydencję.

W XVI wieku przeprowadzono w paru etapach znaczną rozbudowę założenia. 

Widok z lotu ptaka od południa, fot. ZeroJeden, V 2013

Po 1516 roku wzniesiono dwa nowe budynki. Przy południowo-wschodnim murze zbudowano trzykondygnacyjny, renesansowy Dom Książęcy z zewnętrzną klatką schodową, który dotrwał do dziś. Dodatkowo wzniesiono budynek Kancelarii Książęcej przy południowo-zachodnim murze. Zamek został także ufortyfikowany wałami ziemnymi z bastejami w narożach. W 1623 roku na polecenie księcia Bogusława XIV przy murze północno-wschodnim, między Domem Zakonnym i wieżą bramną, wzniesiono Dom Wdów.

W okresie potopu Szwedzi zajęli i zniszczyli warownię, spalili budynki, wysadzili czworoboczną Basztę Prochową, co uszkodziło także Dom Zakonny. Jedynie Dom Wdów i Baszta Młyńska wyszły z tych działań prawie nienaruszone. W 1658 roku zamek przejęli razem z miastem Brandenburczycy. W 1686 roku dobudowano przy wschodnim murze, obok Wieży Bramnej, Dom Sądowy, ale już w XVIII wieku cały zamek był w tak złym stanie, że rozpoczęto jego rozbiórkę. Całkowicie rozebrano budynek kancelarii i wieżę bramną, a przez fosę usypano groblę. Koszty prac 

Litografia E.Sanne'a z 1846 roku

rozbiórkowych Domu Zakonnego okazały się na tyle wysokie, że nie doszło do ich rozpoczęcia planowanego w 1855 roku. W latach 1854-1858 Dom Sądowy został przebudowany na więzienie.

Na przełomie XIX i XX wieku zamek był wykorzystywany między innymi na spichlerze, sąd powiatowy, więzienie, urząd podatkowy. Po 1930 roku w zamku znalazło miejsce schronisko dla młodzieży. Jeszcze w 1937 roku podjęto próbę odbudowy, ale wojna uniemożliwiła realizację tych zamierzeń. W 1930 przystąpiono do odbudowy, w wyniku której zrekonstruowano od podstaw czworoboczną wieżę oraz przywrócono sklepienia i szczyty w domu głównym.

O ile miasto w czasie wojny dość poważnie zostało zrujnowane, o tyle zamek został oszczędzony. Po wojnie odrestaurowano go i obecnie mieści się tu Muzeum Zachodniokaszubskie, hotel, biblioteka, restauracja. Regularnie organizowane są też imprezy kulturalne, spotkania, koncerty, wernisaże. Prace konserwatorskie zostały ukończone w roku 1992. Obecnie odbudowany zamek znowu góruje nad miastem.