ierwotnie w Bierzgłowie istniały drewniane umocnienia. W 1263 roku gród ten został oblężony przez Litwinów pod wodzą Trojnata, o czym wspomina Kronika Piotra z Dusburga. Nie jest pewne, czy w tym czasie istniały już fragmenty murowanych obwarowań. Walki o gród toczyły się już wcześniej, Krzyżacy zdobyli go prawdopodobnie w 1236 roku podczas walk z pruskim wodzem Pipinem.
Biorąc pod uwagę, że podczas oblężenia w 1263 roku mogły istnieć fragmenty murów, budowę zamku datuje
Północno-wschodni narożnik murów przedzamcza, fot. ZeroJeden, VI 2003
się na około 1260 rok. Rozbudowa rozpoczęła się w 1270 roku, kiedy to na zamku osiadł komtur krzyżacki Arnold Kropf, sprawujący swój urząd do 1276 roku. W 1271 roku zamek przeżył kolejne oblężenie, tym razem przez Jaćwięgów pod wodzą Skomanda i Dziwana. Jan Długosz, powtarzając za Piotrem z Dusburga, pisał o zdobyciu i spaleniu zamku Bergelow oraz uprowadzeniu chrześcijan w niewolę. Dziwana podczas oblężenia miał śmiertelnie zranić Arnold Kropf bełtem z kuszy.
Do 1415 roku zamek był siedzibą konwentu. Choć wcześniej jego znaczenie administracyjne i militarne było duże, pod koniec XIV wieku bliskość i rozwój Torunia przyćmiły rangę Bierzgłowa. W 1370 roku w Bierzgłowie miał osiedlić się kontur Arnold von Kropf z konwentem. Zamek wzniesiono na skraju skarpy pradoliny Wisły, co dawało mu dobre naturalne walory obronne. Zamek miał plan nieregularnego pięcioboku umiejętnie wkomponowanego w topografię terenu. Zespól obronny był dwuczłonowy. Składał się z zamku właściwego i usytuowanego od północy przedzamcza.
Zamek w Bierzgłowie w 1940 roku
Zamek właściwy otoczony był parchamem oraz podwójnymi murami pomiędzy którymi wykopano suchą fosę. Posiadał dwa murowane skrzydła zbudowane z cegły na wysokim kamiennym fundamencie. Budynek płn-zach o wymiarach 12x46m piętrowy podpiwniczony mieścił refektarz i kapitularz. W drugim skrzydle płd-zach mieściło się dormitorium oraz mieszkanie komtura. Oba budynki połączone były zewnętrznym dwukondygnacyjnym krużgankiem. W narożniku płn. dziedzińca znajdowała się kaplica. Od południa i wschodu obwód zamykał lekko załamany mur kurtynowy. Wzdłuż murów znajdowały się zapewne drewniane budynki gospodarcze. Wjazd na dziedziniec prowadził od północy. Podzamcze miało typowy gospodarczy charakter. Mieściły się tu stajnie stodoły i warsztaty. W narożniku wschodnim umieszczono kaplicę w późniejszym czasie przebudowaną na spichlerz. Zabudowa była ułożona otwartym bokiem w kierunku zamku głównego od którego oddzielona była przekopem. Wjazd prowadził od północy przez częściowo
Późniejsza zabudowa zachodniej części przedzamcza, fot. ZeroJeden, VI 2003
zwodzony most przerzucony nad fosą o 20 metrowej szerokości. Głównym elementem obronnym przedzamcza była kilkukondygnacyjna wieża bramna zwieńczoną ozdobnym schodkowym szczytem. Wzniesiona na planie prostokąta o wymiarach 10×11,2 wysunięta była całą długością przed lico muru. Wejście na wieżę było możliwe jedynie z ganku obronnego na murze. Drugim elementem obronnym przedzamcza była usytuowana w narożniku północnym otwarta baszta.
W 1410 roku podczas wyprawy Jagiełły przeciwko Krzyżakom zamek bierzgłowski, jak i wiele innych, został zdobyty przez wojska polskie. Krótko potem, po pokoju toruńskim w 1411 roku, wrócił w granice państwa krzyżackiego. Po przegranej przez Krzyżaków bitwie pod Grunwaldem w roku 1410 bierzgłowski zamek na krótko został zajęty przez wojska polskie. Jednak już 11 października odzyskał go dla Zakonu marszałek inflanckich Kawalerów Mieczowych Bern von Havelmann. 19 czerwca 1415 roku władze zakonne rozwiązały komturię bierzgłowską, dzieląc jej tereny pomiędzy toruńską i nieszawską, a część
Zdjęcie lotnicze, fot. ZeroJeden, X 2018
majątku oddały wójtowi krzyżackiemu w Pieniu. Engelhard Kirsau jest wymieniany jako ostatni komtur bierzgłowski. Po rozwiązaniu komturii w zamku pozostał jedynie zarządca krzyżacki.
Podczas wojny trzynastoletniej, w lutym 1454 roku, zamek został zajęty przez wojska Związku Pruskiego. Z powodu zagrożenia ponownym przejęciem zamku przez Krzyżaków po klęsce pod Chojnicami, Kazimierz Jagiellończyk rozkazał go zburzyć. Z niewiadomych przyczyn rozkaz ten nie został wykonany. Niedługo potem na zamkach administrował prokurator krzyżacki. W 1411 spaleniu uległo podzamcze a w roku 1454 część zabudowy zamku głównego. Po rozwiązaniu w roku 1415 komturii zamek stał się siedzibą prokuratora podlegającego komturowi toruńskiemu. Pod koniec wojny trzynastoletniej, w 1466 roku, zamek na stałe znalazł się w rękach polskich. Za zasługi wojenne otrzymał go Jan Czigenhalz. Osiem lat później zamek został wykupiony przez rajców toruńskich. W 1520 roku zamek stał się własnością miasta Torunia z prawem dziedziczenia w zamian za oddany
Zdjęcie lotnicze, fot. ZeroJeden, X 2018
królowi Zygmuntowi I zamek w Świeciu. W 1522 roku budynki zamkowe dotknął pierwszy z większych pożarów.
W 1570 roku nastąpiła egzekucja królewskich dóbr, do czego król musiał użyć siły wobec oporu mieszczan. Dożywotnim starostą na zamku został Jan Oleski z Ostrowitego. Jednak już dwa lata później mieszczanie zajęli zamek, spłacając sumą 7500 złotych następców Oleskiego.
Kolejne wielkie pożary w latach 1580 i 1590 poważnie zniszczyły zamek. Największe jednak zniszczenia przyniosły pożary mające miejsce w latach 1580-90. Pod koniec XVII wieku był w ruinie, a brak wzmianek o odbudowie sugeruje, że proces ten trwał od wieku. W 1724 roku dzierżawca zabudowań mieszkał w domku wzniesionym w międzymurzu. W 1769 roku miała tu miejsce bitwa między konfederatami barskimi zajmującymi zamek a wojskami rosyjskimi wspieranymi przez mieszczan toruńskich. Zarówno ta bitwa, jak i kolejny pożar w 1782 roku, dopełniły dzieła zniszczenia. Kolejny pożar z roku 1782 zamienił dawną krzyżacką warownię w ruinę. Niedbałość zarządców
Brama wjazdowa przedzamcza, fot. ZeroJeden, VI 2003
oraz brak bieżących remontów spowodowały że obiekt zaczął podupadać.
W 1840 roku zamek przeszedł w ręce prywatnego właściciela, który w 1860 roku odbudował skrzydło południowo-zachodnie i wieżę bramną w stylu neogotyckim. Pierwsze prace zabezpieczające mają miejsce w roku 1860. W 1903 roku dobra bierzgłowskie wykupił rząd pruski. 3 listopada 1908 roku wybuchł kolejny pożar, niszcząc pokrycie dachowe. Po pożarze z roku 1908 który zniszczył skrzydło płn-zach podjęto decyzje o przekazaniu zamku kościołowi na dom księży rencistów diecezji chełmińskiej. W 1911 roku przeprowadzono rekonstrukcję według projektu Conrada Steinbrechta. W 1929 roku zamek przejęła Kuria Biskupia Diecezji Chełmińskiej, kontynuując odbudowę. Podczas prac adaptacyjnych zrekonstruowano sklepienie refektarza oraz wyremontowano kapitularz z przeznaczeniem na kaplicę. Powstało skrzydło zachodnie oraz wyremontowano pozostałe skrzydła. Znacjonalizowany w roku 1951. W 1936 roku dokonano uroczystego otwarcia Domu Rekolekcyjnego w zamku.
Plany te przerwała
Zdjęcie lotnicze, fot. ZeroJeden, X 2018
II wojna światowa. Po wojnie władze umieściły w zamku Dom Opieki Społecznej. Do planów przedwojennych powrócono dopiero w 1992 roku, kiedy zamek wrócił do diecezji toruńskiej. Od roku 1992 zamek jest własnością diecezji toruńskiej. W 1994 roku biskup Andrzej Suski wydał dekret, na mocy którego powstał Diecezjalny Dom Rekolekcyjny. Nadal trwają tu prace budowlane.
Układ zamku bierzgłowskiego pomimo licznych przebudów i zmian jest czytelny. Zamek krzyżacki składał się z zamku głównego wzniesionego na planie czworoboku z dwoma prostopadłymi skrzydłami: południowym i zachodnim oraz z przedzamcza. Będący jedną z pierwszych murowanych siedzib Zakonu na ziemi chełmińskiej stanowi przykład przechodzenia od zamku nieregularnego do typowej dla Krzyżaków formy czteroskrzydłowego zamku konwentualnego. Skrzydło zachodnie mieściło refektarz i kapitularz, a południowe dom mieszkalny komtura i rycerzy zakonnych. Stronę północną i wschodnią zamykał mur obwodowy, który w 2/3 zbudowany był z głazów narzutowych, a w wyższych partiach
Zdjęcie lotnicze, fot. ZeroJeden, X 2018
z cegły. Od południa brama wjazdowa z przedzamczaz portalemz około 1305 roku. Przedzamcze od zamku oddzielała mokra fosa. Pomimo tragicznych losów należy obecnie do najlepiej zachowanych pokrzyżackich obiektów obronnych na terenie Polski. Na podzamczu do najciekawszych pozostałości mających średniowieczny rodowód należą wieża bramna budynek przy murze wschodnim oraz baszta w narożniku północnym. Wieża bramna prowadząca na przedzamcze w dolnych partiach o układzie gotyckim z XIV wieku, w górnych z około 1860 roku. Na zamku właściwym szczególną uwagę zwraca brama wjazdowa. Zbudowana z ciosanego granitu i cegły posiada dobrze zachowany ostrołukowy portal. Umieszczone są na nim pochodząca z około 1300 roku ceramiczna płaskorzeźba przedstawiająca trzech rycerzy oraz częściowo zachowana inskrypcja. Zamek otaczają spore fragmenty kamiennych murów z ceglanymi blankami. Zamek otaczają spore fragmenty kamiennych murów z ceglanymi blankami. Pomimo licznych przebudów i zmian takich jak wzniesienie nowych budynków czy zasypanie
Widok od południowego-wschodu, fot. ZeroJeden, IV 2005
fos układ zamku bierzgłowskiego pozostał czytelny.
Włącz 3D
erwotnie 
