Zamek w Wąbrzeźnie

 Wąbrzeźnie, nad Jeziorem Zamkowym, znajdują się ruiny zamku biskupów chełmińskich. Początki osadnictwa w tym miejscu sięgają wczesnego średniowiecza, gdzie funkcjonował obronny gród z podgrodziem, istniejący od VIII do XII wieku. W XIII wieku w Wąbrzeźnie istniał drewniany dwór krzyżacki wzniesiony na miejscu wczesnośredniowiecznego grodziska pruskiego. W 1246 roku Zakon przekazał ówczesne Wambrezmetropolitom chełmińskim.

Budowę murowanego zamku zainicjował biskup Herman von Prizna w 1303 roku. Prace trwały do 1321 roku. Gotycki zamek został wzniesiony z cegły na kamiennej podmurówce na sztucznie podwyższonym i uformowanym krańcu półwyspu jeziora Zamkowego. Zespół obronny składał się z zamku właściwego i podzamcza.

Zamek właściwy zbudowano na planie kwadratu o boku około 60 metrów. Wewnętrzny dziedziniec otaczały z trzech stron dwukondygnacyjne skrzydła mieszkalne z jednotraktowym układem. Jedynie wschodni bok zamykał mur obwodowy, pośrodku którego wznosiła się wysunięta przed lico muru ośmioboczna wieża, pełniąca funkcję obronną, szczególnie bramy znajdującej się obok. Najbardziej okazałe było skrzydło południowe, w którym mieścił się refektarz oraz kaplica pod wezwaniem św. Marka, która wedle słów biskupa Andrzeja Olszowskiego, wizytującego zamek w roku 1614, należała 

Ruiny ośmiobocznej wieży, fot. ZeroJeden, VIII 2000

do najpiękniejszych w państwie. Dziedziniec zamkowy otaczały krużganki, murowane wzdłuż skrzydła południowego, a drewniane wzdłuż pozostałych. W pozostałych dwóch skrzydłach na kondygnacji mieszkalnej znajdowały się komnaty biskupa i wnętrza związane z administracją diecezji. Zgodnie z funkcją obiektu, piwnice i parter przeznaczono na składy sprzętu, magazyny żywnościowe, zbrojownię i pomieszczenia użytkowe, a najwyższy poziom - podstrysza - użytkowano najczęściej jako spichrze.

Wjazd do zamku prowadził przez most zwodzony nad szeroką suchą fosą, za którą znajdowało się podzamcze, założone na planie trapezu o długości około 120 metrów. Podzamcze posiadało własny system obrony, otoczone murem wzmocnionym basztami. Wjazd na jego teren również odbywał się poprzez zwodzony most nad fosą, strzeżony przez zespół bramny i dwie narożne kwadratowe wieże. Podzamcze pełniło funkcje gospodarcze, a wjazd na jego teren prowadził bramą wybitą w kurtynie północno-wschodniej.

Podczas wojny trzynastoletniej w 1454 roku zamek został zajęty przez wojska polskie. Dziesięć lat później zdobył go dowodzący zaciężnymi wojskami krzyżackimi Bernard Szumborski. Biskupia rezydencja została spalona i poważnie uszkodzona. Na mocy ustaleń II pokoju toruńskiego z 1466 roku Wąbrzeźno wraz z całą ziemią chełmińską znalazło się w granicach Polski. Zamek pozostał własnością biskupów chełmińskich, którzy odbudowali go ze zniszczeń wojennych, kończąc prace około 1499 roku.

W latach 1611-1613 biskup Maciej Konopacki przebudował gotycki zamek w stylu 

fot. ZeroJeden, VII 2009

barokowym. W 1626 roku, podczas pierwszej wojny polsko-szwedzkiej, zamek został uszkodzony. Kolejna wojna polsko-szwedzka (""Potop"") przyniosła jeszcze poważniejsze zniszczenia. Przygotowany do obrony zamek, po odmowie otwarcia bram przez załogę, został poddany intensywnemu ostrzałowi armatniemu, w wyniku czego został zniszczony i spalony. Od tego momentu rezydencja biskupia pozostała ruiną. W 1676 roku lustracja dóbr biskupstwa chełmińskiego pisała: ""Zamek zgoła spustoszony, ani okien, ani drzwi nie masz, pokoje tak zniszczone, że w żadnym mieszkać nie może, atoli naprawa gdyby była prędka jeszcze by się mogło niektóre pokoje utrzymać.""

W 1792 roku król pruski Fryderyk II podjął decyzję o całkowitej likwidacji zamku. Cegła z rozbiórki posłużyła do budowy okolicznych zabudowań gospodarczych oraz do odbudowy strawionych przez pożar miejskich kamienic i kościoła 

fot. ZeroJeden, VIII 2000

farnego. Wyburzenia kontynuowano przez cały XIX wiek. Pod koniec XIX wieku o istnieniu zamku przypominała jedynie nazwa ""Góra Zamkowa"". W 1920 roku władze polskie wykupiły górę z zamiarem założenia na jej terenie parku.

Do czasów współczesnych zachowały się relikty ośmiobocznej wieży do wysokości dwóch metrów, wśród nich piwnica z fragmentami sklepienia, oraz porozrzucane gdzieniegdzie zwaliska kamieni i cegieł. Dobrze czytelne jest położenie dawnej fosy, o głębokości od trzech do czterech metrów, po której dnie przebiega obecnie ścieżka spacerowa. Obecnie teren dawnego zamku pełni funkcję popularnego parku miejskiego. Wstęp jest wolny, a do parku można wprowadzać psy.

Pokaż na mapie