zamotuły, lokowane na prawie magdeburskim prawdopodobnie między 1383 a 1393 rokiem przez Sędziwoja Świdwę, w 1383 roku stały się własnością Nałęczów Szamotulskich. Istnieją jednak wzmianki o obronnej siedzibie Świdwów z 1381 roku, zlokalizowanej na południe od nowo powstałego miasta. Ostatnie badania archeologiczne wskazują, że kościół Świętego Krzyża powstał z wykorzystaniem murów tego XIV-wiecznego zamku.
W początkach XV wieku (około 1403 roku) włości szamotulskie
fot. ZeroJeden, IV 2005
podzielono pomiędzy braci Wincenta i Dobrogosta. Dobrogost Szamotulski (lub jego syn Piotr, starosta generalny Wielkopolski), wzniósł w północnej części miasta murowany zamek, którego fragmenty zachowały się do dzisiaj. Inicjatorem budowy mógł być również Piotr z Szamotuł, weteran wojen polsko-krzyżackich.
Zamek posiadał czterokondygnacyjną wieżę obronno-mieszkalną, wzniesioną z cegły na planie prostokąta (8,25 x 10,75 m) i wzmocnioną przyporami w narożach. Pierwsze dwa piętra miały charakter mieszkalny, ostatnie służyło jako magazyn i pomieszczenie dla straży, posiadało machikuły z otworami strzelniczymi. Wieża była zwieńczona dwuspadowym dachem ze szczytami. Do północnej ściany zamku przylegał parterowy budynek z kominem, a obok niego kolejny parterowy budynek. Wjazd do zamku prowadził przez bramę z furtą dla pieszych, nad którą biegł sklepiony ganek prowadzący do wieży.
W 1499 roku, w wyniku małżeństwa Katarzyny Szamotulskiej z Łukaszem II Górką, połowa Szamotuł przeszła w ręce rodu Górków.
fot. ZeroJeden, IV 2005
Około 1518 roku zamek w Szamotułach został przebudowany. Drewniany ganek na wieży zastąpiono murowaną klatką schodową. Od południa do wieży dostawiono przyporę, dzięki czemu trzecie piętro otrzymało wykusz skierowany w stronę miasta. Najwyższa kondygnacja przekształcona została w reprezentacyjną salę.
Syn Łukasza Górki, Andrzej, kontynuował rozbudowę pod nadzorem Jana Czetterwana. Budynek z kominem został nadbudowany o piętro, a od zachodu powstała kwadratowa dobudówka ze skarbczykiem i kaplicą. Od północy dostawiono galerię z czterema oknami, a od południa renesansowy ganek. Oba budynki połączono skrzydłem z cylindryczną wieżyczką mieszczącą klatkę schodową. W tym okresie powstała też nowa brama ze zwodzonym mostem oraz dwie niewielkie baszty.
Po śmierci Łukasza III Górki w 1573 roku Szamotuły przechodziły w ręce Gostyńskich, Rokossowskich, a od 1631 roku Kostków. W 1660 roku dobra szamotulskie nabył Jan Korzbok Łącki, który przekształcił zamek w barokową rezydencję, pozbawiając go cech obronnych.
Zamek w Szamotułach na zdjęciu z 1905 roku
Łącznik pomiędzy dwiema najstarszymi częściami zamku został wzniesiony od podstaw.
W 1719 roku Szamotuły kupił Władysław Kąsinowski, by po roku odsprzedać je Annie Mielżyńskiej. Zamek stał się mieszkaniem dzierżawcy. W 1862 roku dobra szamotulskie stały się własnością księcia Ernesta von Sachsen Coburg-Gotha. Rezydencję przebudowano w stylu neogotyckim.
Po 1918 roku majątek został przejęty przez Skarb Państwa Polskiego. W czasie II wojny światowej w wieży mieściła się siedziba Hitler-Jugend. Po wojnie zamek zaadaptowano na szkołę, a w latach 70. XX wieku stał się siedzibą muzeum i rozpoczęto remont, którego efektem była częściowa regotyzacja. W latach 1976-1989 podczas odbudowy przywrócono mu gotycki charakter, a w niektórych miejscach wydobyto spod tynku fragmenty ceglanych zdobień.
Do dzisiaj zachowały się dwa zasadnicze elementy zamku: XV-wieczna wieża, nazywana ""Basztą Halszki"" lub ""Basztą Czarnej Księżniczki""
Litografia Theodora Blatterbauera z połowy XIX wieku z teki Alberta Dunckera
oraz dwuskrzydłowy budynek mieszkalny, który obecny kształt uzyskał w wyniku przebudów z XVII i XIX wieku.
Z wieżą związana jest legenda o Elżbiecie Halszce Ostrogskiej, która jak głosi przekaz, spędziła w niej 14 lat życia. W rzeczywistości, Halszka występowała u boku męża w czasie uroczystości i przyjęć, jednak prawdopodobnie nigdy nie pogodziła się ze swoim losem.
Obecnie w zamkuw Szamotułach znajduje się Muzeum – Zamek Górków, prezentujące wyposażenie z XVI-XVII wieku. Zachowały się gotyckie sklepienia piwnic, renesansowy strop belkowy oraz fragmenty gotyckich i renesansowych polichromii. Udostępniona do zwiedzania jest również wieża.
Pomiędzy rokiem 1383 a 1393 Sędziwój Świdwa dokonał lokacji Szamotuł na prawie magdeburskim. Z roku 1381 pochodzi wzmianka o obronnej siedzibie Świdwów. Znajdowała się na południe od nowopowstałego miasta na terenie starszej osady w miejscu dzisiejszego kościoła Świętego Krzyża. Miała postać regularnego założenia z wewnętrznym murowanym domem. Ostatnie prace archeologiczne potwierdziły że kościół Świętego Krzyża powstał przy wykorzystaniu
Wieża od północy, fot. ZeroJeden, IV 2005
murów tego XIV-wiecznego zamku. Dobudowano do niego tylko barkowe elementy, jak np. prezbiterium.
Włącz 3D
amotuły, lokowane na prawie magdeburskim prawdopodobnie między 1383 a 1393 rokiem przez Sędziwoja Świdwę, 
