Zamek w Pucku

e wczesnym średniowieczu u ujścia Płutnicy do Morza Bałtyckiego istniała rozwinięta osada portowa o międzynarodowym znaczeniu. W połowie XII wieku książęta gdańscy założyli w Pucku kasztelanię. Siedziba kasztelani nie mieściła się jednak w miejscu późniejszego zamku.

Po opanowaniu Pomorza przez Krzyżaków, około 1310 roku utworzyli oni w Pucku urząd rybickiego (Fischamt), podległy komturowi gdańskiemu. Nie jest pewne, gdzie pierwotnie znajdowała się siedziba urzędu rybickiego, gdyż zamek wybudowano później. W 1348 roku miasto Puck zostało lokowane nie przy ujściu Płutnicy, lecz nieco na południe, na wyżej położonym terenie. Pod koniec XIV wieku Puck otoczono murami, a dawną siedzibę kasztelana przebudowano na murowany zamek.

Dokładna data powstania zamku 

Widok z lotu ptaka od południowego-zachodu, fot. ZeroJeden, V 2013

nie jest znana. Na podstawie informacji historycznych można jednak określić granice czasowe prac budowlanych. Lustracje z trzeciej ćwierci XIV wieku wskazują, że przed 1389 rokiem zgromadzono w puckiej cegielni znaczną ilość materiału budowlanego, która utrzymywała się do 1407 roku, pomimo intensywnej pracy. Sugeruje to, że znaczne prace budowlane prowadzono w Pucku od ostatniego dziesięciolecia XIV wieku, prawdopodobnie w związku z budową zamku, murów miejskich oraz rozbudową kościoła farnego. Budowę zamku kontynuowano jeszcze w początkach XV wieku, co potwierdzają monety datowane na lata 1400-1420, znalezione w warstwie budowlanej.

Zamek usytuowany w północno-zachodnim narożniku miasta stanowił wzmocnienie jego obrony, zachowując jednak odrębność i nadrzędny stosunek względem organizmu miejskiego. Zamek został założony na planie nieregularnego czworoboku. Otoczony ceglanymi murami podzielony był na dwie części wewnętrzną fosą. Zamek właściwy w północno-wschodnim narożniku posiadał dużą wieżę 

Widok z lotu ptaka od południowego-zachodu, fot. ZeroJeden, V 2013

mieszkalno-obronną. Krzyżacka siedziba rybickiego składała się prawdopodobnie z dwóch budowli murowanych. Kamienica nazywana później ""Starą Kamienicą"" stała przy zachodniej skarpie i miała wymiary 22,5 na 10,5 metra oraz cztery kondygnacje - piwnice, dwie kondygnacje mieszkalne oraz poddasze, które mogło pełnić również funkcje obronne, służył temu obiegający ją dookoła ganek z otworami strzelniczymi. Parter i pierwsze piętro mieściły kaplicę, kuchnię, refektarz oraz mieszkanie urzędnika zakonnego. Piwnice i strych budynku spełniały funkcję magazynów. Ze wschodniej ściany kamienicy wystawał ryzalit mieszczący klatkę schodową. Fundamenty oraz przyziemie kamienicy były kamienne, wyżej wzniesiona była z cegły. Wzdłuż muru zachodniego znajdował się główny czterokondygnacyjny budynek zwany „starą kamienicą”.

Drugą budowlą była wieża obronno-mieszkalna w północno-wschodnim narożniku terenu zamkowego. Możliwe, że wybudowana została znacznie wcześniej niż kamienica i mogła powstać 

Projekt rozbudowy fortyfikacji miasta z około 1640 roku według J.Wieczorkiewicza [źródło]

na miejscu wcześniejszej siedziby kasztelańskiej. Nie wiadomo, czy początkowo zamek był otoczony murowanym obwodem obronnym, ale od kamienicy prowadził mur w stronę południową, łącząc się z murem miejskim. Poza tymi dwoma budynkami w skład zespołu zamkowego wchodziły zabudowania gospodarcze na dziedzińcu oraz zamkowy folwark, młyn, tartak oraz cegielnia umiejscowione na zachód od kamienicy. Wjazd do zamku prowadził przez gospodarcze przedzamcze i dwukondygnacyjna wieżę bramną z mostem zwodzonym w murze oddzielającym go od miasta. Obronność zamku podnosiły otaczająca go fosa oraz znajdujący się od zachodu staw przy młynie.

W okresie wojny trzynastoletniej zamek został szybko opanowany przez wojska Związku Pruskiego, jednak uległ uszkodzeniu. W czerwcu 1454 roku Kazimierz Jagiellończyk zastawił Puck burmistrzowi Gdańska, a w 1456 roku został odstąpiony miastu Gdańsk. W połowie 1456 roku zamek pucki kupił wygnany z ojczyzny król szwedzki Karol Knudson Bonde, który zamieszkał we wieży zamkowej, prawdopodobnie z powodu uszkodzeń kamienicy. Pobyt Karola w Pucku trwał do roku 1460 kiedy to w wyniku ofensywy wojsk krzyżackich opuszcza miasto.

W 1460 roku Puck opanowali Krzyżacy, a w 1462 roku, po półrocznym oblężeniu i blokadzie dostaw przez gdańszczan, załoga zakonna skapitulowała. Po drugim pokoju toruńskim Kazimierz Jagiellończyk utworzył w Pucku starostwo, które istniało do 1491 roku, a następnie zamek został zastawiony gdańszczanom.

W 1517 roku, 

Niezrealizowany projekt rozbudowy umocnień Pucka z 1629 roku z zaznaczonym zamkiem [źródło]

za panowania Zygmunta Starego, w Pucku utworzono oddział królewskich kaprów - strażników morskich zwalczających między innymi transport broni do Rosji. W 1520 roku zamek i miasto prawdopodobnie zostały splądrowane przez zaciężne wojska krzyżackie podążające do Brandenburgii.

Zygmunt August, z uwagi na rosnący monopol Gdańska w gospodarce morskiej, planował osłabić go rozbudowując Puck. Wypady wojsk szwedzkich zahamowały jednak poczynania króla. Z lustracji z 1565 roku wynika, że ówczesny starosta Jan Kostka zamieszkiwał drewniany dwór z murowaną wieżą, co sugeruje, że krzyżacka kamienica od połowy XV wieku nie została odbudowana. Wspomniane jest też znaczne uszkodzenie fortyfikacji. Ostatni z Jagiellonów król Zygmunt August aktywizuje polską politykę morską. Starostowie puccy przystępują do rozbudowy zamku w oparciu o który ma powstać port wojenny. Teren dziedzińca zamkowego zostaje powiększony o kilka metrów w kierunku północnym. Na powstałym terenie zbudowany zostaje budynek mieszkalny będący siedzibą starosty nazywany „nową kamienicą”. Do starego domu zakonnego zostaje dobudowana brama wyjazdowa z zamku w kierunku zachodnim.

W 1568 roku rozpoczęto rozbudowę i umacnianie zamku. Prawdopodobnie wtedy wzniesiono budynek bramny w narożniku południowo-zachodnim oraz wieżyczkę 

Widok Pucka z lotu ptaka od południowego-zachodu, fot. ZeroJeden, V 2013

między ""starą kamienicą"" a nowym budynkiem bramnym. Na podzamczu obok stajni wzniesiono duży „cekaus” czyli arsenał jeden z większych w Rzeczpospolitej. Od północy usypano wał ziemny na którym umieszczono stanowiska dla dział. Kolejne prace miały miejsce po 1618 roku, kiedy Jan Wejher wzniósł przy południowo-zachodnim odcinku muru zamkowego arsenał ze spichlerzem na wyższej kondygnacji.

Podczas pierwszej wojny polsko-szwedzkiej miasto i zamek zajęte przez Szwedów zostały oblężone przez wojska polskie. Prawdopodobnie podczas tych walk w latach 1626-1627 została zniszczona najstarsza część zamku - wieża. Z tego okresu pochodzi plan miasta wykonany przez fortyfikatora Fryderyka Getkanta, na którym dokładnie zaznaczono zabudowę zamku. Pełny obraz zamku można uzyskać konfrontując plan Getkanta z lustracją z 1628 roku. Według niej zamek od miasta oddzielony był drewniano-ceglanym murem, od strony morza usypany był wał ze stanowiskami artyleryjskimi dla ochrony portu, a wzdłuż tego wału na dziedzińcu stała nowa kamienica. 

fot. ZeroJeden, X 2002

W roku 1626 wybucha wojna ze Szwecją. Ciężkie walki z użyciem artylerii o odbicie zamku z rąk Szwedów powodują jego poważne zniszczenia.

W latach dwudziestych XVII wieku planowano ufortyfikowanie zamku i miasta bastionami, pomysł ten podniesiono na sejmie elekcyjnym w 1632 roku, kiedy Władysław IV Waza został zobowiązany do umocnienia całego regionu. Po zakończeniu wojny król Władysław IV Waza przystępuje do fortyfikowania polskiego wybrzeża. Powstają nawet plany otoczenia Pucka pięciobocznym bastionem które jednak nie zostają nigdy zrealizowane.

Trudności finansowe uniemożliwiły dokończenie tej realizacji (prowadzonej przez Fryderyka Getkanta), a opustoszałe nowe forty nadmorskie nie mogły stawić oporu podczas ataku wojsk szwedzkich w 1655 roku. W roku 1655 wybucha druga wojna ze Szwecja znana jako „Potop”. Tym razem jednak dozbrojony wcześniej pucki zamek mimo wielokrotnych szturmów oddziałów szwedzkich pozostał niezdobyty. Sam Puck został na czas dozbrojony, a kilkukrotne oblężenia szwedzkie 

Plan Pucka z 1634 roku według Fryderyka Getkanta [źródło]

nie mogły sobie z broniącą załogą poradzić. Ta wytrwała obrona miała wpływ na docenienie znaczenia Pucka po potopie szwedzkim - zamek był długo jeszcze utrzymywany w pełnej gotowości bojowej. Po raz kolejny Szwedzi stanęli pod murami Pucka w roku 1703. Tym razem broniąca go nieliczna załoga nie zapobiegła jego zajęciu. Niestety w 1703 roku załoga zamku była już niewystarczająca do utrzymania twierdzy przy kolejnej wojnie ze Szwedami, którzy łatwo opanowali Puck.

Wiek XVIII to początek upadku znaczenia militarnego zamku. Po wycofaniu się najeźdźcy zamek stracił znaczenie. Jeszcze w 1772 roku, mimo znacznych uszkodzeń, ostatni starosta pucki Jan Przebendowski przyjął w nim komisarzy króla pruskiego. Po I rozbiorze Polski w roku 1772 władze pruskie nakazują jego rozbiórkę. Władze pruskie przekazały teren zamku gminie ewangelickiej. Teren staje się własnością gminy ewangelickiej która na początku XIX wznosi w tym miejscu kościół. W 1795 roku część terenu przeszła na własność prywatną. W 1825 roku rozpoczęto regularne prace rozbiórkowe, 

fot. ZeroJeden, VI 2011

które zakończyły się w 1844 roku. Wtedy na terenie dawnego dziedzińca zamkowego wzniesiono kościół ewangelicki.

Podczas II wojny światowej zostaje on zniszczony a w następnych latach rozebrany. Obecnie nie istnieje już nawet ten kościół rozebrany w połowie XX wieku. Po dawnym krzyżackim zamku nie pozostały żadne widoczne ślady. W 1977 roku przeprowadzono pierwsze prace archeologiczne pod kierunkiem prof. Tadeusza Grabarczyka z Uniwersytetu Łódzkiego, a w ostatnim dziesięcioleciu XX wieku prace na szeroką skalę prowadziła mgr Martyna Milewska i prof. Jerzy Kruppe. Podczas przeprowadzonych prac archeologicznych udało się jedynie zlokalizować fundamenty budynków. Podczas tych ostatnich badań całkowicie odsłonięto pozostałe mury zamkowe piwnic i przyziemia, jednak po zakończeniu badań ponownie je zasypano. Możliwa do przebadania była tylko zachodnia część terenu zamkowego na którym stała ""stara kamienica"", pozostałe rejony ze względu na prowadzone przez prawie dwa wieki różnego rodzaju prace została całkowicie zniwelowana. Obecnie teren na którym stał zamek pozostaje niezabudowany. Jedyną wskazówką o podziemnych reliktach budowli jest stojąca przy ulicy Zamkowej tablica informacyjna. Obecnie spod ziemi wystają już tylko pojedyncze kamienie.