Zamek Kazimierzowski w Przemyślu

ierwsza warownia na wzgórzu zamkowym w Przemyślu powstała prawdopodobnie w X wieku. Był to drewniany gród o owalnym kształcie, zajmujący powierzchnię około 0,5 ha. Od strony północno-zachodniej przylegał do niego przygródek. Gród otaczał wał ziemny o konstrukcji skrzyniowej, osiągający wysokość 4-5 metrów i szerokość u podstawy około 20 metrów. Korona wału wzmocniona była zapewne palisadą, a narożnik południowo-zachodni drewnianą wieżą. Wewnątrz grodu znajdowało 

Zdjęcie lotnicze, fot. ZeroJeden, V 2023

się kilkanaście chat i ziemianek, oddzielonych od wału kamienną drogą przywałową.

W okresie umacniania grodu wzniesiono romański zespół rezydencjonalny, składający się z palatium i rotundy. Rotunda miała plan koła o średnicy 5,6 metra, do której ukośnie przylegała absyda o promieniu 4 metry. Mury rotundy łączyły się z palatium, wzniesionym na planie prostokąta o wymiarach 34,2 x 15,2 metra. Budowla miała dwie kondygnacje. Na piętrze znajdowała się główna, reprezentacyjna aula z wejściem na emporę rotundy. Parter budynku podzielony był na dwie nawy sześcioma filarami. Znajdowały się tu także dwa mniejsze pomieszczenia, z których jedno pełniło prawdopodobnie funkcję skarbca. Do budowy użyto drobnoziarnistego piaskowca, łączonego wapienną zaprawą z niewielką ilością piasku.

Po włączeniu ziemi przemyskiej do Polski w 1340 roku przez Kazimierza Wielkiego, na miejscu grodu powstał gotycki zamek. Budowę rozpoczęto zapewne około połowy XIV wieku. Miał on plan regularnego czworoboku, wzmocnionego w południowej 

Próby rekonstrukcji zespołu rotundy i palatium według Aleksandra Żakiego i E.Sosnowskiej [źródło]

części czworoboczną basztą. Wjazd prowadził przez ostrołukowy przejazd bramny. W zabudowania włączono istniejącą cerkiew ruską z ciosowego kamienia, wzmiankowaną w 1220 roku. W 1412 roku cerkiew tę przekształcono w katedrę łacińską, a w 1470 roku rozebrano. Skromna wiedza o początkach kazimierzowskiego założenia wynika z faktu iż w roku 1498 zamek w Przemyślu został poważnie zniszczony podczas najazdu Wołochów.

W latach 1514-1553 Piotr Kmita podjął się odbudowy zamku, przekształcając go w renesansową rezydencję bastejową. Ówczesne założenie składało się z przygródka i zamku właściwego. Przygródek o charakterze gospodarczym mieścił się w północno-zachodniej, niższej części wzgórza i posiadał dwie drewniane wieże, a w jednej z nich bramę. Zamek właściwy posiadał plan czworoboku z okrągłymi basztami na narożach, a w narożniku południowym - czworoboczną. Trzykondygnacyjna cylindryczna baszta północna służyła jako więzienie. Baszta południowa wykorzystywana jako prochownia była czworokątna i miała cztery kondygnacje. Między nią a basztą zachodnią znajdowały się najbardziej reprezentacyjne dwa murowane budynki. Pozostałe obiekty takie jak piekarnia magazyn szopa na działa i moździerze były drewniane. Budynek bramny znajdował się w kurtynie północno-zachodniej. Zamek i przygródek połączone były mostem przerzuconym nad fosą.

W latach 1616-1633 Marcin Krasicki, ówczesny starosta przemyski, podjął się ponownej przebudowy zamku, mającej na celu przekształcenie go w rezydencję pałacową. Podwyższono baszty północną i wschodnią, skrzydło północno-wschodnie 

Północno-wschodnie skrzydło zamku, fot. ZeroJeden, VIII 2001

zostało przekształcone na budynek mieszkalny i rozpoczęto budowę przy nim krużganków. Ambitne plany z powodu śmierci starosty nie zostały jednak zrealizowane. Po śmierci Krasickiego w 1633 roku zamek stopniowo podupadł.

Dopiero w 1759 roku starosta przemyski Stanisław Poniatowski przystąpił do kolejnego remontu. Została wtedy zburzona kurtyna południowo-zachodnia wraz z przylegającymi basztami, a wybudowano nowy mur zmniejszający założenie o około 10 metrów. Wyremontowano skrzydło północno-wschodnie, a budynek bramny uzyskał przypory.

W 1842 roku zostały zniszczone ostatnie pozostałości przygródka podczas zakładania parku miejskiego. W latach 1865-1867 wyremontowano skrzydło północno-wschodnie i basztę północną, a w 1885 roku, w związku z adaptacją na cele teatru, prowadzone były roboty ziemne w tym skrzydle. Od roku 1885 skrzydło płn-wsch stało się siedzibą Polskie Towarzystwo Dramatyczne zwane „Fredreum”.

W ostatnich latach zdecydowano przywrócić zamkowi dawny wygląd. Przywrócono pierwotną linię muru kurtynowego południowo-zachodniego oraz odbudowano obie baszty przy tej kurtynie, a na dziedzińcu odsłonięto narys rotundy i palatium. Obecnie po trwającym wiele lat XX wieku remoncie zamek ponownie pełni funkcje kulturalno-oświatowe. Dzięki pracom konserwatorskim obiektowi przywrócono częściowo wygląd z czasów Piotra Kmity.

Pokaż na mapie