Zamek w Pieniężnie

sada w Pieniężnie powstała przy szlaku handlowym prowadzącym z głębi Warmii do Braniewa, na miejscu pruskiego grodziska Melcekuke, oznaczającego ""dolinę czarta"". W 1251 Zakon krzyżacki przekazał zdobyte tereny biskupowi warmińskiemu. W miejscu grodu wzniesiona została strażnica, obok niej zaczęła rozwijać się osada, która w roku 1288 otrzymała prawa miejskie. W tym też czasie biskup przekazał ją kapitule warmińskiej.

Przywilej lokacyjny miasto otrzymało w 1312 roku, a w 

fot. ZeroJeden, IV 2007

pierwszej połowie XIV wieku wzniesiono zamek. Początkowo powstał budynek mieszkalno-reprezentacyjny w zachodniej części założenia. Usytuowano go na wysokim wzgórzu w północno-zachodniej części miasta, w zakolu rzeki Wałszy na skraju nadrzecznej skarpy, skąd panował nad całą doliną rzeki. Zamek był siedzibą burgrabiego, podlegającego administratorowi dóbr kapituły rezydującej w Olsztynie. Mury zamkowe połączono z budowanymi murami miejskimi. Jeszcze w XIV wieku nadbudowano skrzydło zachodnie. Po rozbudowie budynek miał 75 m długości oraz 15,5m szerokości. Posiadał trzy kondygnacje i wysokie piwnice. Mieściły się w nim komnaty kanoników oraz sale reprezentacyjne. Najwyższa kondygnacja pełniła funkcje magazynowe i obronne. W tym też czasie wzniesiono jednopiętrowe skrzydła północne i południowe. Skrzydło północne powstało na planie prostokąta o wymiarach 39 x 17m. Znajdowało się w nim mieszkanie burgrabiego. Skrzydło południowe miało wymiary 52 x 41,5m. Ulokowano w nim pomieszczenia stajni oraz służby zamkowej. Mający plan trapezu zamek od wschodu zamykał budynek gospodarczy z przejazdem bramnym.

Podczas 

Zdjęcie lotnicze, fot. ZeroJeden, IX 2021

walk zamek został spalony w 1414 roku, podczas tak zwanej „wojny głodowej” Pieniężno zostało zajęte przez oddziały polsko-litewskie. Spalono i obrabowano miasto, zamek, farę oraz domy kanoników i okoliczne wsie. Podczas odbudowy założenie powiększono do czterech skrzydeł. W skrzydle północnym mieszkał burgrabia.

W 1455 roku, na początku wojny trzynastoletniej, miasto zostało zdobyte przez Henryka von Plauena, a zamek ograbiony i ponownie spalony. Podczas odbijania go przez wojska polskie w kwietniu 1455 wybuchł pożar, który doszczętnie strawił miasto. Od 1466 roku Pieniężno należało do Polski, wchodząc w skład biskupstwa warmińskiego. Kolejny raz Pieniężno doświadczyło skutków wojny w roku 1520. Obsadzone polską załogą miasto i zamek zaatakowały wojska krzyżackie, którymi osobiście dowodził wielki mistrz Albrecht Hohenzollern. Poprzedzony ostrzałem artyleryjskim szturm zakończył się zdobyciem Pieniężna. Po odbudowie został znów uszkodzony przez wojska księcia Albrechta.

Podczas wojny polsko-szwedzkiej w 

Widok z lotu ptaka od południowego-zachodu, fot. ZeroJeden, V 2013

1626 roku zamek został ograbiony i częściowo spalony przez Szwedów. Po roku zostaje odbity z rąk szwedzkich przez oddział pod dowództwem pułkownika Stanisława Rewera Potockiego. Doczekał się gruntownego remontu, który nadał zamkowi styl barokowy. Niestety po raz kolejny zostaje poważnie zniszczony przez pożar. W połowie XVII wieku obiekt zostaje gruntownie przebudowany. Pozbawiony zostaje cech obronnych zyskując charakter barokowej rezydencji.

W 1772 roku Fryderyk II włączył Pieniężno w skład regencji królewieckiej. Po I rozbiorze Polski w roku 1772 zostaje przejęty prze króla pruskiego. Kanonicy opuszczają zamek, który zaczyna popadać w ruinę. W końcu XVIII wieku zamek zaczął popadać w ruinę. W latach siedemdziesiątych XIX wieku ze względu na zły stan techniczny zostały wyburzone skrzydła wschodnie i południowe. Pozostałe budynki wykorzystywane są jako siedziba administracji państwowej i magazyn soli. Roboty budowlane prowadzone w początkach XX wieku pozwoliły na zachowanie części 

Zamek w Pieniężnie na zdjęciu z 1939 roku

zabudowań. W okresie międzywojennym przeprowadzono remont skrzydła zachodniego umieszczając w nim szkołę i niewielkie muzeum. Tragiczny dla Pieniężna okazuje się koniec II wojny światowej. W lutym 1945 zniszczone zostaje 90% miasta. Poważnie uszkodzony zostaje także zamek.

Zamek miał pierwotnie plan trapezu. Obecnie dawna siedziba kanoników warmińskich to dwa skrzydła, ustawione do siebie pod kątem prostym. Skrzydło północne to pozbawiona dachu ruina. Lepiej zachowane skrzydło zachodnie było niegdyś częścią rezydencjonalną zespołu zamkowego. Budynek ten jest wzniesiony w dolnej partii z kamienia narzutowego, a w górnej z cegły gotyckiej. Ma cztery kondygnacje, z których najwyższa spełniała rolę magazynu, a w przypadku oblężenia stawała się kondygnacją obronną. Skrzydło zachodnie trzykondygnacyjne podpiwniczone nakryte wysokim dwuspadowym dachem z bocznymi szczytami. W piwnicach budynku widoczne są sklepienia krzyżowe wsparte na kwadratowych filarach. Po remoncie w latach 1920-1924 urządzono w tym skrzydle szkołę, nie naruszając jednak średniowiecznego układu przestrzennego. W latach osiemdziesiątych rozpoczęto odbudowę istniejących pozostałości zamku i przystosowanie ich do zwiedzania. Niestety obiekt pozostaje niezagospodarowany i ulega stałej dewastacji.