apituła warmińska, po otrzymaniu w 1260 roku północnej i południowej części diecezji, około roku 1346 przystąpiła do budowy murowanego zamku nad brzegiem rzeki Łyny. Wybór miejsca, wysokiego cypla w zakolu rzeki, zapewniał naturalne walory obronne. Prawa miejskie Olsztyn otrzymał w 1353 roku, a obok zamku, oddzielonego szeroką fosą, ulokowano miasto. Początkowo zamek nie był powiązany z fortyfikacjami miejskimi, co nastąpiło dopiero w połowie XV wieku. Zamek stanowił siedzibę administratora dóbr wspólnych kapituły warmińskiej i był jej najsilniejszą twierdzą.
Pierwszy etap budowy zamku zakładał wzniesienie głównego skrzydła, zorientowanego na osi północ-wschód oraz fragmentów murów obwodowych. W kolejnej fazie zamknięto obwód murów i wzniesiono drugie skrzydło po stronie południowo-zachodniej. W narożu południowo-zachodnim wzniesiono potężną, trzykondygnacyjną wieżę na planie kwadratu. Pierwotnie wjazd do zamku prawdopodobnie prowadził od zachodu, przez most na Łynie, w pobliżu wieży. Zamek miał plan prostokąta o wymiarach 55 x 40 metrów.
Pod koniec XIV wieku przeprowadzono rozbudowę, podwyższając mury obronne do wysokości 11 metrów oraz oba budynki. Wieża otrzymała cylindryczną nadbudowę. Główne skrzydło posiadało dwie kondygnacje piwnic oraz gospodarcze przyziemie. Na piętrze znajdowały się reprezentacyjne pomieszczenia: kaplica, refektarz
fot. ZeroJeden, VII 2006
oraz mieszkanie administratora. Dwie górne kondygnacje pełniły funkcje magazynowe. Od strony dziedzińca do skrzydła przylegał piętrowy krużganek. Krótsze boki budynku zdobiły schodkowe szczyty. Usytuowany naprzeciw budynek mieścił kuchnię, spiżarnię, piekarnię i browar. Jego wyższe kondygnacje również pełniły rolę magazynów. Na zewnętrznym murze umieszczono drewniane hurdycje, połączone z narożną wieżą.
W XV wieku powstał zewnętrzny obwód murów z basztami, przystosowanymi do użycia broni palnej. Wieżę podwyższono, osiągając sześć kondygnacji i wysokość 29 metrów. Fortyfikacje zamku połączono z murami miasta. Prawdopodobnie spowodowało to zmianę wjazdu, usytuowanego od wschodu i wzmocnionego wieżą bramną. W 1410 roku zamek zajęły na krótko wojska króla Władysława Jagiełły. Podczas tzw. ""wojny głodowej"" w 1414 roku zamek bez walki zajęły wojska polskie. Jednak już we wrześniu został odbity przez wojska krzyżackie. W czasie wojny trzynastoletniej w 1455 roku najemnicy na żołdzie Zakonu podstępnie zajęli zamek, więżąc kanoników i doszczętnie go ograbiając.
Na mocy postanowień II pokoju toruńskiego w 1466 roku, Olsztyn wraz z Warmią przeszedł pod zwierzchnictwo Polski. Podczas wojny z Krzyżakami w latach 1519-1521 administratorem dóbr kapituły warmińskiej był Mikołaj Kopernik. Przygotował on zamek do obrony przed spodziewanym atakiem i podjął akcję zasiedlania rejonu, sprowadzając osadników z Mazowsza. Po wojnie skrzydło północne wzbogaciło się o sklepienia kryształowe, mieszcząc mieszkanie administratora i refektarz. Kaplicę
fot. ZeroJeden, VI 2005
św. Anny przeniesiono do wschodniej części skrzydła południowego. W północnym narożniku zewnętrznych murów wzniesiono nową basteję o średnicy 15 metrów. Po Koperniku, na zamku w krużganku, nad wejściem do izby pozostała doświadczalna tablica astronomiczna.
W połowie XVII wieku, podczas wojny polsko-szwedzkiej, zamek zajęły i ograbiono wojska elektora brandenburskiego. W 1685 roku administrator kapituły przeniósł się do Fromborka, a na zamku pozostał burgrabia. W latach 1756-1758 rozebrano wschodni odcinek muru od strony miasta i zbudowano barokowy pałac z przejazdem bramnym. Po I rozbiorze Polski w 1772 roku na zamku umieszczono Urząd Kontroli Majątków Państwowych. Po 1779 roku część pomieszczeń skrzydła północnego przekazano gminie ewangelickiej. Po pożarach w 1821 i 1827 roku prace remontowe trwały do 1871 roku. Na początku XX wieku przebudowano skrzydło północne i wschodnie na potrzeby mieszkalne prezydenta rejencji wschodniopruskiej.
Od 1945 roku zamek jest siedzibą Muzeum Warmii i Mazur. Do najciekawszych wnętrz należą pomieszczenia piwniczne w skrzydle północnym oraz sale z kryształowymi sklepieniami. W skrzydle południowym znajduje się kaplica św. Anny ze sklepieniem sieciowym. Obecnie można oglądać ekspozycje zbiorów artystycznych i historycznych, zwiedzić kaplicę oraz wieżę strażniczą.
Włącz 3D
pituła warmińska, po otrzymaniu 
