Zamek w Olsztynku

koło 1350 roku komtur Winrych von Hohenstein rozpoczął budowę warowni w Olsztynku, która trwała do 1370 roku. Prawdopodobnie wcześniej istniały tu umocnienia drewniane. Zamek powstał na północnym końcu półwyspu otoczonego wodami jeziora Jemiołowo. Olsztynek należał do grupy najpóźniej założonych i najmniejszych ośrodków zamkowo-miejskich Prus Krzyżackich.

Zamek miał plan prostokątny. Trzy skrzydła mieszkalne z cegły na kamiennej podmurówce otaczały dziedziniec zamknięty od południa murem z bramą wjazdową. Skrzydło północne było najokazalsze, w którym mieszkali urzędnicy zakonni. Wzdłuż przylegających do niego pozostałych dwóch skrzydeł biegły od strony dziedzińca krużganki. Głównym domem mieszkalnym było skrzydło północne o wymiarach 10,7 x 28,4 m. Był to podpiwniczony, trzykondygnacyjny budynek mieszczący mieszkanie zakonnego komornika, kaplicę, 

Zdjęcie lotnicze, fot. ZeroJeden, IX 2021

refektarz, zbrojownię oraz komnaty dla gości. Komunikację zapewniały dostawione do bocznych skrzydeł krużganki. Na najwyższej kondygnacji znajdował się ganek dla straży z otworami strzelniczymi. W skrzydle południowym w 1516 roku znajdował się również refektarz, zbrojownia i pokój gościnny.

Dalej na południe mieściło się niewielkie przedzamcze o charakterze gospodarczym, zlokalizowane tu były między innymi młyn słodowy i browar. Zamek otoczony był drugim ciągiem murów obwodowych z narożnymi basztami oraz fosą. W 1359 roku na południe od przedzamcza lokowano miasto na prawie chełmińskim, które otoczono palisadą i fosą. Miasto otoczono murami miejskimi, które sprzężono z murami zamku oraz nawodnioną fosą.

W 1410 roku, po bitwie pod Grunwaldem, zamek w Olsztynku został poddany królowi Władysławowi Jagielle. Na zamku stacjonowała załoga pod dowództwem księcia Janusza I Starszego. Po pokoju toruńskim Olsztynek wrócił w ręce krzyżackie. W 1414 roku, podczas kolejnej wojny z zakonem, Olsztynek ponownie poddał się bez walki, jednak przed wycofaniem 

Plan sytuacyjny zamku z lat 1826-1828

się Krzyżacy spalili miasto i zamek. Zamek został jednak odbudowany. W 1440 roku Olsztynek przystąpił do Związku Pruskiego, a kiedy w 1454 roku Polska przegrała bitwę pod Chojnicami, Rada Miejska postanowiła poddać się Krzyżakom. Podczas ostatniej wojny z zakonem, w grudniu 1519 roku, Olsztynek znów dostał się w ręce polskie, a konkretnie hetmanowi koronnemu Mikołajowi Firlejowi. Po sekularyzacji zakonu w 1525 roku tereny zostały włączone do Prus Książęcych, a zamek stał się siedzibą książęcego starosty.

W czasie wojen szwedzkich umieszczono tu arsenał, prawdopodobnie na terenie przedzamcza. W XVII wieku zlikwidowano otaczający zamek mur obronny, a otwory strzelnicze zastąpiono dużymi oknami. Do końca XVII wieku zlikwidowano większość gotyckich elementów obronnych. W 1793 roku większość murów rozebrano. Z głównego skrzydła południowego pozostał tylko parter, przeznaczony na mieszkania urzędników, pozostały też fragmenty skrzydła zachodniego.

W latach 1847-1849 zrekonstruowano zamek, który nabrał cech neogotyckich, a w odbudowanych budynkach umieszczono szkołę. W czasie wojen światowych mury zamkowe zostały 

fot. ZeroJeden, VI 2005

uszkodzone, ale już w latach 1946-1954 odbudowano je i ponownie przekazano na cele szkolnictwa.

Do dnia dzisiejszego zachowały się piwnice budynku gotyckiego z oryginalnymi sklepieniami krzyżowo-żebrowymi wsparte na jednym środkowym filarze oraz fragmenty dolnych partii elewacji. Dobrze czytelne jest ogólne założenie zamku. Obecnie w zamku funkcjonuje szkoła.