iewielkie ruiny zamku w Małej Nieszawce znajdują się na wzniesieniu, około 100 metrów od wału przeciwpowodziowego rzeki Wisły i 1300 metrów na północny wschód od kościoła w Małej Nieszawce. Obok ruin prowadzi międzynarodowy szlak turystyczny oznaczony kolorem niebieskim i kodem E-11, prowadzący z Torunia do Suchatówki. W terenie brak jest informacji o lokalizacji ruin.
Początki zamku wiążą się z przybyciemw 1230 roku siedmiu rycerzy krzyżackich pod wodzą Hermana Balka, którzy otrzymali od księcia Konrada Mazowieckiego ziemię na lewym brzegu Wisły. Krzyżacy wznieśli drewniane założenie obronne i utworzyli okręgi administracyjne. Pierwszą utworzoną jednostką administracyjną była komturia nieszawska, a drewniany zamek stał się siedzibą komtura i konwentu.
fot. ZeroJeden, IV 2005
Pierwszy komtur, Henryk, jest wymieniany w 1250 roku. Komturia nieszawska obejmowała wąski pas ziemi wzdłuż Wisły od dzisiejszej Brzozy Toruńskiej do ujścia Strugi Zielonej, z osadami: Stawki, Rudak, Kozibór, Mała i Wielka Nieszawka oraz Piaski. Krzyżacy nazwali go Vogelsang, czyli „Ptasi Śpiew”. Ówczesne położenie pierwszej zakonnej siedziby na ziemiach polskich nie jest znane, przypuszcza się jednak, że znajdowała się ona w okolicach obecnego dworca PKP Toruń Główny.
Około 1300 roku (część historyków przesuwa budowę na drugą połowę XIII wieku) Krzyżacy przystąpili do wznoszenia murowanego zamku na planie czworoboku z bramą wjazdową od północy. Zamek właściwy, zbudowany z cegły na kamiennym fundamencie, miał plan zbliżony do kwadratu o wymiarach 35x35,7 m. Otoczony był dodatkowym murem parchanem, tworzącym obszerne międzymurze. Od podzamcza zamek oddzielała fosa o szerokości kilkunastu metrów i głębokości 5 metrów. Wjazd prowadził od północy przez zwodzony most i bramę poprzedzoną szyją bramną.
fot. ZeroJeden, IV 2005
Zamek nie posiadał pełnej czteroskrzydłowej zabudowy. Skrzydło północne od zachodniego narożnika murów sięgało jedynie do bramy. Wschodni narożnik wraz z wybrukowanym wewnętrznym dziedzińcem tworzył wolną przestrzeń. Znajdowała się tam ocembrowana drewnem studnia. Skrzydło było podpiwniczone i mieściło na parterze pomieszczenie dla straży strzegącej bramy. Na piętrze być może znajdowało się mieszkanie komtura. Najbardziej reprezentacyjnym budynkiem zamku było skrzydło południowe, podpiwniczone i sklepione w dolnej kondygnacji. Prawdopodobnie mieściło ono piwnice konwentu oraz dormitorium. Skrzydło wschodnie, również częściowo podpiwniczone, mieściło pomieszczenia gospodarcze i magazynowe. W jego piwnicy znajdował się piec typu hypokaustum służący do ogrzewania pomieszczeń. Skrzydło zachodnie zajmowała zamkowa kuchnia. Dziedziniec obiegał zapewne drewniany krużganek zapewniający dostęp do pomieszczeń na piętrze. Zamek musiał posiadać znaczne przedzamcze, skoro w inwentarzach wymienia się tam: młyn, piekarnię,
fot. ZeroJeden, IV 2005
browar, łaźnię i wozownię. W latach 1335 (traktat wyszehradzki) i 1343 (pokój w Kaliszu) Nieszawa jest wymieniana jako własność Zakonu. Stąd też w 1231 roku nastąpiła ekspansja krzyżaków na terytorium Ziemi Chełmińskiej.
Posiadłości krzyżackie na lewym brzegu Wisły spędzały sen z oczu kolejnym władcom Polski, dlatego przy okazji rokowań w 1414 roku w Grabowie i w 1416 roku w Wieluniu występowali o jej zwrot. Dopiero traktat pokojowy w 1422 roku nad jeziorem Mełno w Ziemi Chełmińskiej, zawarty pomiędzy królem Władysławem Jagiełłą i wielkim mistrzem Pawłem von Russdorf, doprowadził do zwrotu spornych ziem. Na mocy Pokoju Mełneńskiego Krzyżacy zobowiązali się do rozebrania zamku krzyżackiego w Nieszawie (co dokonali około 1424 roku) i zrzekli się swych praw do wszystkich obszarów położonych na lewym brzegu Wisły. W ten sposób zakon krzyżacki stracił swój przyczółek wypadowy i schronienie dla swoich wypraw łupieżczych przeciwko Polsce. Podczas wojny 1409-1411 warownię nieszawską opanowały wojska Władysława
fot. ZeroJeden, IV 2005
Jagiełły. Zamek powrócił do Zakonu na mocy I pokoju toruńskiego.
W latach 1431-35 Krzyżacy trzymali w swoich rękach bezprawnie zamek ""Dybów"" oraz rozebrany zamek w Nieszawie. Być może, że w tym czasie zostały odbudowane pewne elementy obronne zamku. Pokój w Brześciu Kujawskim w 1435 roku definitywnie przyznaje oba zamki Koronie i Krzyżacy zamki opuszczają. Od owego czasu zamek w Nieszawie (lub precyzyjnie: to co z niego pozostało po rozbiórce) nie odegrał żadnej historycznej roli powoli ulegając dalszym zniszczeniom i rozbiórkom na cegłę. Kilka lat później po tej samej stronie Wisły Polacy wznieśli własną twierdzę (Dybów), która również nosiła miano ""nieszawskiej"".
Prace archeologiczne, prowadzone w latach 1975-80 z inicjatywy Muzeum Okręgowego w Toruniu, odsłoniły część murów obwodowych, obmurowań fosy i podpiwniczeń dawnych budynków zamkowych. Do naszych czasów zachowały się jedynie relikty fundamentów z odsłoniętymi pozostałościami piwnic oraz ślady po sztucznie wydrążonym stawie z groblą do
Włącz 3D
ewielkie ruiny zamku 
