Zamek w Lelowie

amek w Lelowie, położony na prawym brzegu rzeki Białki, ma swoje korzenie sięgające wczesnego średniowiecza. Nie jest w pełni wyjaśnione powstanie pierwotnego grodu obronnego, ale przypuszcza się, że wzniesiono tu obiekt obronny w okresie walk o Małopolskę między księciem Konradem Mazowieckim a Bolesławem Wstydliwym. Źródła historyczne potwierdzają istnienie Lelowa już w XII wieku, kiedy to stanowił własność kasztelani krakowskiej. W 1304 roku zamek w Lelowie został zajęty przez Władysława Łokietka podczas jego działań zbrojnych przeciwko biskupowi krakowskiemu Janowi Muscacie.

W 1354 roku, według kronikarza Janka z Czarnkowa, król Kazimierz Wielki nadał Lelowowi prawa miejskie i zezwolił na budowę murów miejskich. W tym samym okresie na stromym zboczu nad 

Ruiny zamku w Lelowie w 2 połowie XIX wieku, rys. Robert Kubiszyn, zaczerpnięte z: R.Krajewski, R.Kubiszyn 'Orle gniazda i warownie jurajskie', Warszawa 1997

rzeką Białką rozpoczęto budowę murowanego zamku. Nie jest pewne, czy chodziło o rozbudowę wcześniejszej budowli, czy o wzniesienie nowego obiektu. Kazimierz Wielki wznosząc zamek, dokonał prawdopodobnie zmiany lokalizacji miasta.

Brak badań archeologicznych uniemożliwia dokładne odtworzenie pierwotnego wyglądu zamku. Według przekazów, zamek został wzniesiony na planie regularnym, posiadał wysoką wieżę i był otoczony fosą. Do jego budowy użyto cegły. Zamek stanowił siedzibę starostwa grodowego. Opisy z późniejszych lat wspominają o warownej bramie, dużym budynku wzdłuż muru oraz mniejszym budynku o charakterze gospodarczym znajdującym się naprzeciw.

Podobnie jak wiele innych zamków w Polsce, zamek w Lelowie został zniszczony podczas potopu szwedzkiego w XVII wieku. Jednak ówczesny starosta, 

Drzeworyt według rysunku Bolesława Olszowskiego, Tygodnik Illustrowany 1876 ze zbiorów Biblioteki Instytutu Badań Literackich PAN

Krzysztof Rupniewski, odbudował go ze zniszczeń. W 1662 roku, lustracja opisywała zamek jako niszczony i opustoszały, ale został on później odbudowany przez starostę M. Rupniewskiego. Druga połowa XVIII wieku to okres powolnego upadku zamku, co potwierdzają lustracje. W 1789 roku mieściła się w nim kancelaria starościńska. Na początku XIX wieku zamek był już tylko opuszczoną i zrujnowaną budowlą. W latach 1804-1805 został całkowicie rozebrany, a na jego miejscu wzniesiono cmentarz. Do dzisiaj nie zachowały się żadne widoczne pozostałości po zamku.