Zamek w Kożuchowie

rawdopodobnie już na początku XIII wieku w miejscu obecnego zamku w Kożuchowie istniał drewniano-ziemny gród, pełniący funkcję siedziby kasztelani. Obok grodu rozwinęła się osada, która przed 1273 rokiem uzyskała prawa miejskie.

Na przełomie XIV wieku, z inicjatywy książąt głogowskich, gród został przekształcony w murowaną warownię. Prace budowlane prowadzone były prawdopodobnie równolegle z budową fortyfikacji miejskich. Zamek wzniesiono w stylu gotyckim na wzniesieniu otoczonym podmokłymi łąkami, na planie zbliżonym do kwadratu o wymiarach 39 x 41 metrów.

Warownię otaczał kamienny mur o grubości 2,7 metra i wysokości 10 metrów, wzdłuż którego biegł zadaszony ganek obronny ze strzelnicami. Główny budynek mieszkalny znajdował się w północno-wschodniej części założenia, na 

Zamek w Kożuchowie w 1930 roku

planie prostokąta o wymiarach 12 x 26,5 metra i posiadał dwie kondygnacje. Drugi, mniejszy budynek znajdował się w narożniku północno-zachodnim.

W południowo-zachodniej części dziedzińca usytuowana była wolnostojąca, ceglana wieża, stanowiąca ostatni punkt obrony. Wieża, o podstawie kwadratu o boku 10 metrów, na wysokości około 8 metrów przechodziła w kształt cylindryczny, gdzie znajdowało się wejście. Prawdopodobnie posiadała cztery kondygnacje, a grubość jej murów wynosiła 2,6 metra. W najniższej kondygnacji znajdował się loch głodowy, dostępny tylko przez otwór w suficie. Wyższe piętra pełniły funkcję pomostów bojowych i były wyposażone w otwory strzelnicze. Szczyt wieży prawdopodobnie wieńczył krenelaż. Wjazd do zamku prowadził od południa przez drewniany most, przerzucony nad 20-metrową, nawodnioną fosą, oddzielającą go od miasta.

Po zajęciu Głogowa przez króla Czech w 1331 roku, książęta głogowscy przenieśli stolicę do Żagania i wzmocnili pozostałe zamki. 

Próba rekonstrukcji zamku z początku XV wieku według Zdzisława Szukiełowicza [źródło]

Po śmierci księcia Henryka V, Kożuchów stał się siedzibą jego syna, Henryka XVIII zwanego Wróblem. Książęca obecność wymusiła modernizację zamku. Powstało nowe, zachodnie skrzydło mieszkalne i kaplica. Wschodni budynek mieszkalny i wieża zostały przebudowane. Wzmocniono wjazd, wznosząc po wewnętrznej stronie murów budynek bramny o wymiarach 13 x 8 metrów.

W połowie XV wieku, być może z inicjatywy księcia Henryka IX, zamek otoczono drugim obwodem murów obronnych, w odległości około 8-10 metrów od starych. Przestrzeń między murami podwyższono, wypełniając ją ziemią. Narożniki nowych murów wzmocniono półkolistymi, ceglano-kamiennymi, dwukondygnacyjnymi bastejami, z górnym poziomem przeznaczonym dla artylerii, a dolnym wyposażonym w otwory strzelnicze dla żołnierzy z ręczną bronią palną.

Po śmierci księcia Henryka XI rozpoczęła się wojna o sukcesję głogowską. W grudniu 1476 roku miasto Kożuchów zajęte zostało przez księcia Jana II żagańskiego. Oblężenie zamku, bronionego przez wojska brandenburskie, trwało do października następnego roku. Kilka lat później ambicje księcia doprowadziły do konfliktu 

Fryderyk Bernard Wernher, Topografia Śląska 1744-1768

z królem węgierskim Maciejem Korwinem. Wojska króla, po kilkudniowym oblężeniu, zdobyły Kożuchów 1 grudnia 1488 roku. Załoga zamku stawiała opór dłużej i skapitulowała dopiero na wiosnę następnego roku.

W latach 1492-1505 księstwo głogowskie znalazło się pod rządami Jagiellonów, najpierw Jana Olbrachta, a następnie Zygmunta Starego. Następnie lenno znalazło się w rękach Habsburgów, a właścicielem zamku i starostą został Hans von Rechenberg. Po jego śmierci w 1537 roku miastem zarządzali Hieronim Biberstein, Fryderyk II Legnicki i Fabian von Schőneich. Podczas wojny trzydziestoletniej (1618-1648) zamek był kilkakrotnie zajmowany przez wojska obu walczących stron. Po zakończeniu działań wojennych, mocno zniszczony, przez prawie pół wieku pozostawał w ruinie.

Sytuacja uległa zmianie w 1685 roku, kiedy zamek przekazano zakonowi karmelitów, w celu adaptacji go na klasztor. Częściowej rozbiórce uległy mury obronne. Powstały 

Zamek w Kożuchowie na zdjęciu z 1905 roku

nowe skrzydła: wschodnie, zachodnie, które wchłonęło obniżoną wolnostojącą wieżę, oraz południowe, w które wkomponowano budynek bramny. Przesunięto wjazd, a drewniany most zastąpiono ziemnym nasypem. Podczas budowy kościoła w latach 1701-1706 rozebrano basteję południowo-zachodnią i fragment murów miejskich. Prace przeprowadzone przez zakonników całkowicie zmieniły bryłę dawnego gotyckiego zamku i prawie całkowicie pozbawiły go cech obronnych.

Po kasacji zakonu w 1810 roku, zamek w Kożuchowie przejęła armia pruska. W klasztornych murach urządzono zbrojownię i taką funkcję obiekt pełnił do końca XIX wieku. W tym okresie osuszono i zlikwidowano zamkową fosę oraz rozebrano basteję. W latach 1897-1945 użytkownikiem zamku była gmina ewangelicka. Po remoncie ukończonym w 1984 roku zamek zaadaptowano na cele kulturalne.

Obecnie zamek to czteroskrzydłowe założenie o dwóch kondygnacjach, zwieńczone wysokimi dachami krytymi dachówką. O jego gotyckim rodowodzie świadczy częściowo zachowana 

Zamek w Kożuchowie na zdjęciu z 1907 roku

wieża oraz mury w zamkowych piwnicach. Od południowego zachodu przylega do niego budynek dawnej kaplicy, pełniący obecnie funkcję sali widowiskowej. Wejście na dziedziniec prowadzi przez ozdobny, barokowy portal. O dawnym, obronnym charakterze obiektu świadczy szeroka, dziś sucha fosa oraz południowo-wschodnia basteja z fragmentem murów.