Zamek w Gdańsku

istoria zamku gdańskiego rozpoczyna się po przybyciu na Pomorze Krzyżaków. Wcześniej istniał tutaj gród książąt pomorskich, stanowiący ważny strategicznie punkt strzegący ujścia Wisły. Już za panowania Mieszka I istniał zespół grodowy otoczony drewniano-ziemnym wałem oraz port. W XII wieku miasto stało się stolicą niezależnego księstwa gdańskiego. Po śmierci ostatniego z nich - Mściwoja II - przeszedł w posiadanie Przemysława II, a potem Władysława Łokietka. W 1308 roku margrabiowie brandenburscy zajmują miasto i oblegają książęcy gród, a dowodzący obroną Bogusz zwraca się o pomoc do Krzyżaków. Rycerze zakonni po odparciu Brandenburczyków sami podstępnie zajmują Gdańsk, a następnie całe Pomorze Gdańskie.

Krzyżacy objęli gród gdański w 1308 roku, ale zamek konwentualny powstał dopiero po usankcjonowaniu się nowego porządku, prawdopodobnie po roku 1343, czyli po zawarciu traktatu pokojowego z Władysławem Łokietkiem. Po 1343 roku stopniowo rozpoczęto zastępować drewniano-ziemne fortyfikacje murowanymi. Na dotychczasowych wałach zostały wzniesione mury wzmocnione basztami i wieżami. Zamek został wzniesiony w widłach Motławy i Wisły, w miejscu książęcego grodu. Wisła stanowiła na tyle dobre zabezpieczenie, że początkowo od jej strony nie wzniesiono nawet muru obronnego, dopiero kiedy zmieniła koryto głównego 

Widok od południowego-zachodu na pozostałości umocnień na styku zamku z miastem, fot. ZeroJeden, XII 2006

nurtu zdecydowano się wzdłuż wschodniej pierzei zamku postawić mur. Pod osłoną zamku funkcjonował na Motławie port kontrolowany przez jego załogę. W razie potrzeby port ten zamykano łańcuchem przeciągniętym przez Motławę z zamku do strażnicy umiejscowionej na wyspie Ołowianka, należącej do Zakonu w latach 1343-1454, na której znajdowały się też krzyżackie spichlerze. Łączność między brzegami utrzymywano za pośrednictwem promu.

Zabudowania zamku właściwego wzniesiono na planie kwadratu z wieżami na narożach. Prawdopodobnie zamek główny, była to czteroskrzydłowa budowla z wieżyczkami w narożach i wysokim donżonem. Na północ i zachód od zamku znajdowało się dwudzielne przedzamcze otoczone murem. Między Wisłą i Motławą przekopano wzdłuż muru przedzamcza fosę, która mogła być zasilana również wodą z Potoku Siedleckiego. Również przedzamcze mogło być oddzielone od zamku głównego fosą i murami. Niestety nie przetrwały żadne plany zamku. Z inwentarzy lustracyjnych można jedynie wysuwać hipotezy 

Plan pozostałości zamku w 1857 roku według Otto Kloeppela

na temat ilości budynków i ich funkcji. Na zamek składały się: infirmeria, kuchnia, komora przy kuchni, piekarnia, zbrojownia, kościół z biblioteką oraz pomieszczenia klasztorne - kapitularz, refektarz, dormitoria braci, mieszkanie komtura i jego zastępcy, łaźnia i inne pomieszczenia niezbędne do życia konwentu. Z inwentarzy wiadomo również, że przynajmniej część budynków była podpiwniczona.

Będąc w rękach krzyżackich zamek stanowił bardzo ważny punkt administracyjny i militarny. Obok zamków w Malborku i Królewcu należał do najlepiej wyposażonych w Państwie Zakonnym. Możliwość zablokowania żeglugi na Motławie i dojścia do portu dawała Krzyżakom wielkie możliwości wywierania presji na miasto i region. Około 1410 roku Rada Miasta Gdańska początkowo przyrzekła bronić miasta. Wysłała nawet 400 marynarzy do obrony Malborka po bitwie pod Grunwaldem. Jednak po sukcesach militarnych króla Władysława Jagiełły nasiliły się w mieście nastroje antykrzyżackie. Pierwszym krokiem było ograniczenie poczynań komtura w mieście, a kolejnym było złożenie hołdu królowi polskiemu. Po zawarciu pokoju toruńskiego nowym komturem gdańskim został brat wielkiego mistrza Henryk von Plauen. Jego poczynania przyczyniły się do 

fot. ZeroJeden, VI 2011

zaostrzenia konfliktu między Gdańskiem, a Krzyżakami. Doszło nawet do bitwy morskiej obu flot. Zaproszeni przez komtura na rozmowy o rozejmie rajcy gdańscy zostali zamordowani, co jeszcze bardziej zaogniło stosunki. Gdańszczanie wzmocnili mury miejskie i zamurowali Bramę Zamkową. We wrześniu 1433 roku pod Gdańsk podeszły połączone oddziały wojsk polskich oraz husyckich, nie odważyły się one jednak na szturm i dłuższą blokadę.

W roku 1440 Gdańsk przystępuje do tzw. Związku Pruskiego, który w roku 1454 wywołuje powstanie przeciw Krzyżakom. Po kolejnych przygotowaniach gdańszczan do zbrojnego starcia zażądano od Krzyżaków poddania zamku. Mimo dobrego przygotowania zamku do obrony komtur domowy, sprawujący władzę pod nieobecność komtura Postora, podjął decyzję o rozpoczęciu rokowań i przekazania zamku gdańszczanom w kilku etapach. Mieszczanie gdańscy natychmiast po zajęciu warowni przystąpili do jej rozbiórki. Podyktowane to zostało obawą, aby zamek nie stał się ponownie zagrożeniem dla miasta.

W wyniku tych 

Widok z lotu ptaka od południa, fot. ZeroJeden, V 2013

działań zamek w Gdańsku nie istnieje ponad 500 lat. Do 1945 roku dotrwał zaledwie jeden wizerunek zamku gdańskiego uwieczniony na obrazie ""Okręt Kościoła"" z XV wieku. Niestety w końcu drugiej wojny światowej obraz ten został zniszczony. Zabudowania zamkowe znajdowały się na nim na drugim planie, co nie pozwoliło na dokładne rozpoznanie przez badaczy planu obiektu. Widać natomiast było na najwyższej wieży (kościelnej) mozaikowy wizerunek Najświętszej Marii Panny. Z zabudowań zamku przetrwało niewiele. Jednym z fragmentów jest istniejąca niegdyś na styku fortyfikacji zamkowych i miejskich Baszta Rybacka, przebudowana po 1454 roku i przemianowana na Basztą Łabędź. Poza nią zachował się fragment zewnętrznego muru obronnego oraz południowo-zachodnia baszta zamkowa. Pozostałości budowli znajdują się przy ul. Wartkiej na terenie zwanym Zamczyskiem, około 400 m na północ od Żurawia Gdańskiego.

Pokaż na mapie